Lập trình Python cơ bản – Ôn thi Tin học 2027

Mục lục (5 phần)

Lập trình Python là kiến thức lớp 10 nhưng có mặt ở mọi đề: phần I thường có 3–4 câu "cho chương trình, hỏi kết quả in ra", đề in song song Python và C++. Ở định hướng CS, các câu đúng/sai về thuật toán cũng dựa trên kĩ năng này. Bí quyết là lập bảng vết: ghi giá trị các biến sau từng bước thay vì nhẩm.

Kiến thức trọng tâm

Kiểu dữ liệu và phép toán

Kiểu	Ví dụ	Ghi chú
`int` (số nguyên)	`17`, `-3`	Không giới hạn độ lớn trong Python
`float` (số thực)	`3.5`, `7 / 2`	Phép `/` luôn cho số thực
`str` (xâu)	`"Tin"`, `'12'`	`"12" + "3"` là `"123"` (ghép xâu)
`bool`	`True`, `False`	Kết quả của phép so sánh
`list` (danh sách)	`[5, 1, 8]`	Chỉ số bắt đầu từ 0

Phép toán	Ý nghĩa	Ví dụ	Kết quả
`/`	Chia	`7 / 2`	`3.5`
`//`	Chia lấy phần nguyên	`17 // 5`	`3`
`%`	Chia lấy dư	`17 % 5`	`2`
`**`	Lũy thừa	`2 ** 3`	`8`
`==`, `!=`	Bằng, khác	`5 != 4`	`True`
`and`, `or`, `not`	Và, hoặc, phủ định	`not (3 > 2)`	`False`

Thứ tự ưu tiên: ** → *, /, //, % → +, - → so sánh → not → and → or. Ví dụ 3 + 4 * 2 ** 2 bằng 19.

input() luôn trả về xâu; muốn tính toán phải đổi kiểu: n = int(input()). Lệnh print(a, b, sep="-", end="") in a, b cách nhau bởi - và không xuống dòng.

Câu lệnh rẽ nhánh và lặp

Cấu trúc	Python	C++ tương đương
Rẽ nhánh	`if … : / elif … : / else:`	`if (…) … else if (…) … else …`
Lặp với số lần biết trước	`for i in range(a, b, k):`	`for (int i = a; i < b; i += k)`
Lặp với điều kiện	`while dk:`	`while (dk)`
Khối lệnh	Thụt lề đều nhau	Dấu `{ }`
Chia nguyên, chia dư	`//`, `%`	`/` (giữa hai số nguyên), `%`
Logic	`and`, `or`, `not`	`&&`, `\|\|`, `!`
Độ dài	`len(a)`	`a.size()`
Thêm cuối danh sách	`a.append(x)`	`a.push_back(x)` (với `vector`)

range(a, b, k) sinh các số từ a, mỗi lần cộng k, dừng trước b: range(10, 0, -3) → 10, 7, 4, 1 (4 lần lặp). range(n) là 0, 1, …, n − 1.

Danh sách và xâu

Thao tác	Danh sách `a = [5, 1, 8, 3]`	Xâu `s = "Ha Noi"`
Phần tử	`a[0]` → 5, `a[-1]` → 3	`s[0]` → `"H"`
Độ dài	`len(a)` → 4	`len(s)` → 6
Lát cắt	`a[1:3]` → `[1, 8]`	`s[3:]` → `"Noi"`
Kiểm tra	`8 in a` → `True`	`"No" in s` → `True`
Thêm, chèn	`a.append(x)`, `a.insert(i, x)`	Xâu không sửa được từng kí tự, phải tạo xâu mới
Xóa	`a.remove(x)` (giá trị), `a.pop(i)` (vị trí)	`s.replace("a", "")`
Khác	`sorted(a)`, `sum(a)`, `max(a)`	`s.upper()`, `s.find("N")` → 3, `s.split()` → `["Ha", "Noi"]`

Hàm và phạm vi biến

def tang(x):
    x = x + 5
    return x * 2

x = 3
y = tang(x)
print(x, y)

#include <iostream>
using namespace std;
int tang(int x) {
    x = x + 5;
    return x * 2;
}
int main() {
    int x = 3;
    int y = tang(x);
    cout << x << " " << y;
    return 0;
}

Kết quả: 3 16. Tham số x trong hàm là biến cục bộ: gán x = x + 5 (thành 8) không làm thay đổi biến x của chương trình chính, vẫn bằng 3. Hàm trả về $8 \cdot 2 = 16$ ⁠. Biến tạo trong hàm không dùng được bên ngoài hàm.

Lập vết chương trình

a = [4, 7, 2, 9, 5, 8]
dem = 0
tong = 0
for x in a:
    if x % 2 == 0:
        dem = dem + 1
    else:
        tong = tong + x
print(dem, tong)

#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
    int a[] = {4, 7, 2, 9, 5, 8};
    int dem = 0, tong = 0;
    for (int i = 0; i < 6; i++)
        if (a[i] % 2 == 0)
            dem = dem + 1;
        else
            tong = tong + a[i];
    cout << dem << " " << tong;
    return 0;
}

x	x chẵn?	dem	tong
4	có	1	0
7	không	1	7
2	có	2	7
9	không	2	16
5	không	2	21
8	có	3	21

Chương trình in 3 21: đếm số chẵn và cộng các số lẻ.

Lỗi chương trình

Loại lỗi	Khi nào phát hiện	Ví dụ
Lỗi cú pháp	Trước khi chạy	Thiếu `:` sau `if`, thụt lề sai, thiếu ngoặc
Lỗi khi chạy (ngoại lệ)	Đang chạy thì dừng	Chia cho 0, chỉ số vượt phạm vi danh sách, `int("abc")`, cộng xâu với số
Lỗi logic	Chạy hết nhưng sai kết quả	Dùng `range(1, n)` làm bỏ sót phần tử đầu

Kiểm thử: chạy chương trình với nhiều bộ dữ liệu (kể cả trường hợp đặc biệt như danh sách rỗng, số âm, số 0) và so với kết quả đúng.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Tính giá trị biểu thức, đếm số lần lặp

Xem lời giải

In 3 2 8 3.5. Vòng lặp nhận i = 10, 7, 4, 1 (số tiếp theo là −2 đã vượt qua mốc dừng 0) → 4 lần.

Dạng 2: Câu đúng/sai về một chương trình có hàm

Ví dụ

Cho chương trình (Python và C++ tương đương):

def dem_chia_het(a, k):
    d = 0
    for x in a:
        if x % k == 0:
            d += 1
    return d

so = [12, 7, 18, 25, 30, 9]
print(dem_chia_het(so, 3), dem_chia_het(so, 5))

#include <iostream>
#include <vector>
using namespace std;
int dem_chia_het(vector<int> a, int k) {
    int d = 0;
    for (int x : a)
        if (x % k == 0)
            d += 1;
    return d;
}
int main() {
    vector<int> so = {12, 7, 18, 25, 30, 9};
    cout << dem_chia_het(so, 3) << " " << dem_chia_het(so, 5);
    return 0;
}

a) Chương trình in ra 4 2.

b) Sau khi gọi hàm, chương trình chính có thể in giá trị biến d.

c) Nếu danh sách so rỗng, chương trình báo lỗi.

d) Nếu đổi điều kiện x % k == 0 thành k % x == 0, chương trình in ra 0 0.

Xem lời giải

a) Đúng. Chia hết cho 3: 12, 18, 30, 9 → 4 số. Chia hết cho 5: 25, 30 → 2 số.
b) Sai. d là biến cục bộ của hàm; dùng ngoài hàm sẽ báo lỗi (Python: NameError, C++: lỗi biên dịch).
c) Sai. Vòng lặp không chạy lần nào, hàm trả về 0, chương trình in 0 0.
d) Đúng. k % x == 0 nghĩa là x là ước của k. Mọi số trong danh sách đều lớn hơn 3 và 5 nên không số nào là ước của chúng → in 0 0.

Dạng 3: Tìm lỗi logic

Ví dụ

Chương trình sau định tính điểm trung bình nhưng in ra 5.0 thay vì khoảng 7.67. Lỗi ở đâu?

diem = [8, 6, 9]
tb = 0
for i in range(1, len(diem)):
    tb = tb + diem[i]
tb = tb / len(diem)
print(tb)

Xem lời giải

range(1, len(diem)) cho i = 1, 2 nên bỏ sót diem[0] = 8: tổng chỉ là $6 + 9 = 15$ ⁠, chia 3 được 5.0. Sửa thành range(len(diem)) (hoặc for d in diem) thì tổng là 23, trung bình $23 : 3 \approx 7{,}67$ ⁠. Đây là lỗi logic: chương trình chạy bình thường nhưng sai kết quả.

Dạng 4: Lập bảng vết vòng lặp while

Ví dụ

Cho chương trình (Python và C++ tương đương):

a = 150
b = 84
dem = 0
while b != 0:
    r = a % b
    a = b
    b = r
    dem = dem + 1
print(a, dem)

#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
    int a = 150, b = 84, dem = 0;
    while (b != 0) {
        int r = a % b;
        a = b;
        b = r;
        dem = dem + 1;
    }
    cout << a << " " << dem;
    return 0;
}

Chương trình in ra gì? Đoạn chương trình tính đại lượng nào của hai số 150 và 84?

Xem lời giải

Ghi giá trị các biến sau mỗi lần lặp; điều kiện b != 0 được kiểm tra trước mỗi lần lặp:

Lần lặp	r = a % b	a	b
Trước vòng lặp		150	84
1	150 % 84 = 66	84	66
2	84 % 66 = 18	66	18
3	66 % 18 = 12	18	12
4	18 % 12 = 6	12	6
5	12 % 6 = 0	6	0

Sau lần 5, b = 0 nên vòng lặp dừng. Chương trình in 6 5.

Đây là thuật toán Euclid tìm ước chung lớn nhất: UCLN(150, 84) = 6 (vì $150 = 2 \cdot 3 \cdot 5^2$ ⁠, $84 = 2^2 \cdot 3 \cdot 7$ ⁠). Chú ý thứ tự lệnh: phải tính r trước rồi mới gán a = b; gán a = b trước thì giá trị cũ của a bị mất.

Dạng 5: Câu đúng/sai về duyệt danh sách theo chỉ số

Ví dụ

Cho chương trình (Python và C++ tương đương):

a = [3, 5, 7, 4, 6, 8, 9, 2]
dai = 1
tot = 1
for i in range(1, len(a)):
    if a[i] > a[i - 1]:
        dai = dai + 1
    else:
        dai = 1
    if dai > tot:
        tot = dai
print(tot)

#include <iostream>
#include <vector>
using namespace std;
int main() {
    vector<int> a = {3, 5, 7, 4, 6, 8, 9, 2};
    int dai = 1, tot = 1;
    for (int i = 1; i < (int)a.size(); i++) {
        if (a[i] > a[i - 1])
            dai = dai + 1;
        else
            dai = 1;
        if (dai > tot)
            tot = dai;
    }
    cout << tot;
    return 0;
}

a) Chương trình in ra 4.

b) Vòng lặp for thực hiện 8 lần.

c) Nếu đổi a[i] > a[i - 1] thành a[i] >= a[i - 1] thì với danh sách trên, kết quả in ra không đổi.

d) Nếu a = [9, 7, 5] thì chương trình in ra 0.

Xem lời giải

dai là độ dài đoạn tăng liên tiếp đang xét (kết thúc tại a[i]), tot là độ dài lớn nhất gặp được:

i	a[i − 1] → a[i]	dai	tot
1	3 → 5	2	2
2	5 → 7	3	3
3	7 → 4	1	3
4	4 → 6	2	3
5	6 → 8	3	3
6	8 → 9	4	4
7	9 → 2	1	4

a) Đúng. Đoạn tăng dài nhất là 4 6 8 9 (4 phần tử).
b) Sai. range(1, 8) cho i = 1, 2, …, 7: vòng lặp chạy 7 lần (số cặp kề nhau là $n - 1$ ⁠).
c) Đúng. Danh sách không có hai phần tử kề nhau bằng nhau nên > và >= cho cùng kết quả.
d) Sai. tot khởi tạo bằng 1 và không lần nào tăng; chương trình in 1 (mỗi phần tử tự nó là một đoạn dài 1).

Dạng 6: Xử lí xâu với split và join

Ví dụ

Chương trình chuẩn hóa họ tên sau in ra gì?

s = "  nguyễn   thị  thu hà "
ds = s.split()
kq = []
for t in ds:
    kq.append(t[0].upper() + t[1:])
ten = " ".join(kq)
print(ten)
print(len(ds))

Xem lời giải

s.split() (không có đối số) tách xâu theo mọi khoảng trắng và bỏ các dấu cách thừa ở đầu, giữa, cuối: ds = ['nguyễn', 'thị', 'thu', 'hà'].

Lần lặp	t	Phần tử thêm vào kq
1	`nguyễn`	`Nguyễn`
2	`thị`	`Thị`
3	`thu`	`Thu`
4	`hà`	`Hà`

t[0].upper() là chữ cái đầu viết hoa, t[1:] là phần còn lại từ vị trí 1 đến hết. " ".join(kq) nối các phần tử, xen giữa đúng một dấu cách.

Chương trình in hai dòng: Nguyễn Thị Thu Hà và 4.

Bẫy: s.split(" ") (có đối số là một dấu cách) thì khác — mỗi dấu cách thừa sinh ra một xâu rỗng '' trong danh sách.

Dạng 7 (bẫy): Nhiều lệnh if rời nhau khác if – elif

Ví dụ

d = 7
if d >= 8:
    print("Giỏi")
if d >= 6.5:
    print("Khá")
if d >= 5:
    print("Trung bình")

Chương trình in ra

A. một dòng Khá.
B. hai dòng Khá và Trung bình.
C. ba dòng Giỏi, Khá và Trung bình.
D. một dòng Trung bình.

Xem lời giải

Ba lệnh if rời nhau được kiểm tra lần lượt, độc lập:

Điều kiện	Giá trị khi d = 7	In
`d >= 8`	False
`d >= 6.5`	True	`Khá`
`d >= 5`	True	`Trung bình`

Đáp án B. A là kết quả nếu viết if … elif … elif …: khi đó chỉ nhánh đúng đầu tiên được thực hiện, các nhánh sau bị bỏ qua. Muốn xếp loại mỗi học sinh đúng một mức, phải dùng elif.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

Chương trình sau in ra gì?

n = 1234
s = 0
while n > 0:
    s = s + n % 10
    n = n // 10
print(s)

Xem đáp án

In 10. Mỗi lần lặp lấy chữ số hàng đơn vị (n % 10) cộng vào s rồi bỏ chữ số đó (n // 10): 4, 3, 2, 1 → $4 + 3 + 2 + 1 = 10$ ⁠.

Chương trình sau in ra gì?

s = "tin hoc"
t = ""
for c in s:
    if c != " ":
        t = c + t
print(t, len(t))

Xem đáp án

In cohnit 6. Mỗi kí tự khác dấu cách được ghép vào đầu xâu t nên t là xâu đảo ngược, bỏ dấu cách; độ dài 6.

a = [5, 1, 8, 3]. Sau a.insert(2, 7) và a.pop(0), danh sách a là gì?

Xem đáp án

insert(2, 7) → [5, 1, 7, 8, 3]; pop(0) xóa phần tử ở vị trí 0 → [1, 7, 8, 3].

Giá trị của 3 + 4 * 2 ** 2 và (3 + 4) * 2 là bao nhiêu?

Xem đáp án

2 ** 2 = 4, 4 * 4 = 16, 3 + 16 = 19. Biểu thức thứ hai: 7 * 2 = 14.

Lệnh int("abc") gây ra loại lỗi nào?

Xem đáp án

Lỗi khi chạy (ngoại lệ ValueError): xâu "abc" không đổi được sang số nguyên. Chương trình dừng tại lệnh đó.

Kiểm tra lại kiến thức vừa ôn

Làm 10 câu luyện tập về lập trình python cơ bản và xem lời giải ngay sau mỗi câu.

Luyện tập ngay

Đề có câu hỏi về chủ đề này

Đề ôn luyện số 1

50 phút · Trung bình

Làm thử miễn phí

Đề ôn luyện số 2

50 phút · Cơ bản

Làm thử miễn phí

Đề ôn luyện số 3

50 phút · Nâng cao

Làm thử miễn phí