Cơ sở dữ liệu và SQL – Ôn thi Tin học 2027

Mục lục (5 phần)

Cơ sở dữ liệu là kiến thức lớp 11 nhưng xuất hiện đều đặn: phần I có 2–3 câu (khóa chính, khóa ngoài, câu lệnh SQL), phần II định hướng ICT gần như luôn có một câu đúng/sai cho hai bảng dữ liệu kèm vài câu truy vấn. Muốn làm nhanh, em phải "chạy tay" được câu SQL trên bảng cho sẵn.

Kiến thức trọng tâm

Các khái niệm cơ bản

Khái niệm	Nghĩa
Cơ sở dữ liệu (CSDL)	Tập hợp dữ liệu có liên quan, được lưu trữ có tổ chức để nhiều người khai thác
Hệ quản trị CSDL	Phần mềm để tạo lập, cập nhật, truy vấn, bảo mật CSDL
Hệ CSDL	CSDL + hệ quản trị CSDL (+ ứng dụng khai thác)
Bảng (quan hệ)	Dữ liệu về một loại đối tượng, gồm hàng và cột
Bản ghi	Một hàng của bảng (một đối tượng)
Trường	Một cột của bảng (một thuộc tính), có kiểu dữ liệu xác định
Khóa chính	Trường (nhóm trường) có giá trị duy nhất, không rỗng, phân biệt các bản ghi
Khóa ngoài	Trường của bảng này tham chiếu tới khóa chính của bảng khác, dùng để liên kết

Kiểu dữ liệu hay gặp: INT (số nguyên), FLOAT (số thực), CHAR(n) (xâu dài cố định), VARCHAR(n) (xâu dài tối đa n), DATE (ngày), BOOLEAN (đúng/sai).

CSDL mẫu dùng trong bài

Câu lạc bộ Tình nguyện quản lí học sinh và các lượt tham gia hoạt động:

CREATE TABLE HOCSINH (
  MaHS CHAR(4) PRIMARY KEY,
  HoTen VARCHAR(50) NOT NULL,
  Lop CHAR(4)
);
CREATE TABLE THAMGIA (
  MaTG CHAR(3) PRIMARY KEY,
  MaHS CHAR(4),
  HoatDong VARCHAR(30),
  SoGio INT,
  FOREIGN KEY (MaHS) REFERENCES HOCSINH(MaHS)
);

Bảng HOCSINH

MaHS	HoTen	Lop
HS01	Lê An	11A1
HS02	Trần Bảo	11A2
HS03	Phạm Chi	11A1
HS04	Ngô Dũng	11A3
HS05	Vũ Hà	11A2

Bảng THAMGIA

MaTG	MaHS	HoatDong	SoGio
T01	HS01	Dọn vệ sinh	3
T02	HS02	Trồng cây	4
T03	HS01	Trồng cây	5
T04	HS03	Thư viện	2
T05	HS05	Dọn vệ sinh	3
T06	HS02	Thư viện	6
T07	HS01	Thư viện	2

Tóm tắt câu lệnh SQL

Câu lệnh	Công dụng
`CREATE TABLE` / `ALTER TABLE` / `DROP TABLE`	Tạo / sửa cấu trúc / xóa cả bảng
`INSERT INTO … VALUES (…)`	Thêm bản ghi
`UPDATE … SET … WHERE …`	Sửa dữ liệu các bản ghi thỏa điều kiện
`DELETE FROM … WHERE …`	Xóa bản ghi thỏa điều kiện (bảng vẫn còn)
`SELECT … FROM … WHERE …`	Truy vấn, lọc dữ liệu
`ORDER BY … ASC/DESC`	Sắp xếp tăng/giảm (mặc định tăng)
`INNER JOIN … ON …`	Ghép hai bảng theo điều kiện (thường khóa ngoài = khóa chính)
`GROUP BY …` + `COUNT`, `SUM`, `AVG`, `MAX`, `MIN`	Gom nhóm và thống kê từng nhóm
`HAVING …`	Lọc nhóm sau khi gom (WHERE lọc bản ghi trước khi gom)

Toán tử trong điều kiện: =, <>, >, >=, AND, OR, NOT, BETWEEN 2 AND 5, IN ('11A1', '11A2'), LIKE 'Trần%' (họ Trần; % thay cho dãy kí tự bất kì).

SELECT, WHERE, ORDER BY

SELECT HoTen, Lop
FROM HOCSINH
WHERE Lop = '11A1'
ORDER BY HoTen;

Kết quả: hai dòng Lê An – 11A1 và Phạm Chi – 11A1.

Ghép bảng với INNER JOIN

SELECT HOCSINH.HoTen, THAMGIA.HoatDong, THAMGIA.SoGio
FROM HOCSINH INNER JOIN THAMGIA
  ON HOCSINH.MaHS = THAMGIA.MaHS
WHERE THAMGIA.SoGio >= 4
ORDER BY THAMGIA.SoGio DESC;

HoTen	HoatDong	SoGio
Trần Bảo	Thư viện	6
Lê An	Trồng cây	5
Trần Bảo	Trồng cây	4

INNER JOIN chỉ giữ những cặp bản ghi khớp nhau: Ngô Dũng (HS04) chưa tham gia hoạt động nào nên không bao giờ xuất hiện.

GROUP BY và HAVING — vết thực hiện từng bước

SELECT HOCSINH.HoTen, COUNT(*) AS SoLan,
       SUM(THAMGIA.SoGio) AS TongGio
FROM HOCSINH INNER JOIN THAMGIA
  ON HOCSINH.MaHS = THAMGIA.MaHS
GROUP BY HOCSINH.MaHS, HOCSINH.HoTen
HAVING SUM(THAMGIA.SoGio) >= 8
ORDER BY HOCSINH.HoTen;

Thứ tự máy xử lí: FROM/JOIN → WHERE → GROUP BY → HAVING → SELECT → ORDER BY.

Bước	Kết quả trung gian
JOIN	7 dòng (mỗi lượt tham gia kèm họ tên)
GROUP BY	4 nhóm: HS01 (3, 5, 2), HS02 (4, 6), HS03 (2), HS05 (3)
Tính tổng	HS01: 10 · HS02: 10 · HS03: 2 · HS05: 3
HAVING ≥ 8	Còn HS01, HS02
SELECT + ORDER BY	`Lê An – 3 – 10`, `Trần Bảo – 2 – 10`

Bảo mật và an toàn CSDL

Xác thực người dùng (tài khoản, mật khẩu), phân quyền (người chỉ được xem, người được sửa), mã hóa dữ liệu nhạy cảm, ghi nhật kí truy cập, sao lưu định kì để khôi phục khi có sự cố.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Chọn khóa chính, khóa ngoài

Xem lời giải

MaHS trong THAMGIA tham chiếu tới khóa chính MaHS của HOCSINH → khóa ngoài. MaHS không làm khóa chính của THAMGIA được vì một học sinh tham gia nhiều lần (HS01 xuất hiện 3 lần) → giá trị bị trùng. Khóa chính của THAMGIA là MaTG.

Dạng 2: Câu đúng/sai với chuỗi câu lệnh

Ví dụ

Trên CSDL mẫu, thực hiện lần lượt:

UPDATE THAMGIA SET SoGio = SoGio + 1
WHERE HoatDong = 'Thư viện';
DELETE FROM THAMGIA WHERE SoGio < 3;
SELECT HoatDong, COUNT(*) AS SoLuot, SUM(SoGio) AS TongGio
FROM THAMGIA
GROUP BY HoatDong
ORDER BY TongGio DESC;

a) Sau câu UPDATE, tổng số giờ của hoạt động Thư viện là 13.

b) Câu DELETE xóa 2 bản ghi T04 và T07.

c) Câu INSERT INTO THAMGIA VALUES ('T08', 'HS09', 'Trồng cây', 2); bị hệ quản trị từ chối khi kiểm tra ràng buộc khóa ngoài.

d) Câu SELECT cuối cho 3 dòng, dòng cuối cùng là Thư viện – 3 – 13.

Xem lời giải

a) Đúng. T04: 2 → 3, T06: 6 → 7, T07: 2 → 3; tổng $3 + 7 + 3 = 13$ ⁠.
b) Sai. Sau UPDATE, T04 và T07 đã thành 3 giờ; không còn bản ghi nào có SoGio < 3 nên không bản ghi nào bị xóa. Bẫy: quên rằng các câu lệnh chạy lần lượt, câu sau thấy dữ liệu đã bị câu trước sửa.
c) Đúng. Mã T08 chưa có nên không vi phạm khóa chính, nhưng HS09 không tồn tại trong HOCSINH → vi phạm khóa ngoài.
d) Sai. Có 3 nhóm: Thư viện (3 lượt, 13 giờ), Trồng cây (2 lượt, 9 giờ), Dọn vệ sinh (2 lượt, 6 giờ). DESC sắp giảm dần theo tổng giờ nên Thư viện đứng đầu, dòng cuối là Dọn vệ sinh – 2 – 6.

Dạng 3: Chọn câu SQL đúng yêu cầu

Xem lời giải

Lớp nằm ở HOCSINH, số giờ nằm ở THAMGIA → phải ghép bảng, rồi gom theo lớp và cộng số giờ → B.

A sai vì THAMGIA không có trường Lop; C chỉ liệt kê, không tính tổng; D đếm số lượt chứ không cộng số giờ. Kết quả của B: 11A1 có 12 giờ (HS01: 10, HS03: 2), 11A2 có 13 giờ (HS02: 10, HS05: 3).

Dạng 4: Chạy tay điều kiện có cả AND và OR

Ví dụ

Trên bảng THAMGIA của CSDL mẫu, hai câu truy vấn sau chỉ khác nhau một cặp ngoặc. Mỗi câu trả về những bản ghi nào?

-- Câu 1
SELECT MaTG, HoatDong, SoGio
FROM THAMGIA
WHERE HoatDong = 'Thư viện'
   OR HoatDong = 'Trồng cây'
  AND SoGio >= 5;

-- Câu 2
SELECT MaTG, HoatDong, SoGio
FROM THAMGIA
WHERE (HoatDong = 'Thư viện'
   OR HoatDong = 'Trồng cây')
  AND SoGio >= 5;

Xem lời giải

AND được tính trước OR (giống nhân trước cộng). Câu 1 thực chất là HoatDong = 'Thư viện' OR (HoatDong = 'Trồng cây' AND SoGio >= 5): mọi lượt Thư viện đều được lấy. Câu 2 lấy Thư viện hoặc Trồng cây, rồi mới đòi SoGio >= 5.

Xét từng bản ghi:

Bản ghi	Câu 1	Câu 2
T01 · Dọn vệ sinh · 3	loại	loại
T02 · Trồng cây · 4	loại (4 < 5)	loại
T03 · Trồng cây · 5	lấy	lấy
T04 · Thư viện · 2	lấy	loại (2 < 5)
T05 · Dọn vệ sinh · 3	loại	loại
T06 · Thư viện · 6	lấy	lấy
T07 · Thư viện · 2	lấy	loại

Câu 1 trả về 4 dòng: T03, T04, T06, T07. Câu 2 trả về 2 dòng:

MaTG	HoatDong	SoGio
T03	Trồng cây	5
T06	Thư viện	6

Khi trộn AND với OR, luôn đặt ngoặc cho đúng ý muốn hỏi.

Dạng 5: Ghép bảng, lọc rồi gom nhóm

Ví dụ

SELECT HOCSINH.Lop,
       COUNT(*) AS SoLuot,
       SUM(THAMGIA.SoGio) AS TongGio
FROM HOCSINH INNER JOIN THAMGIA
  ON HOCSINH.MaHS = THAMGIA.MaHS
WHERE THAMGIA.HoatDong <> 'Thư viện'
GROUP BY HOCSINH.Lop
ORDER BY TongGio DESC;

Kết quả của câu truy vấn trên CSDL mẫu là

A. 3 dòng, dòng cuối là 11A3 – 0 – 0.
B. 2 dòng, dòng đầu là 11A2 – 3 – 13.
C. 4 dòng, mỗi dòng là một lượt tham gia.
D. 2 dòng, dòng đầu là 11A1 – 2 – 8.

Xem lời giải

Chạy theo thứ tự FROM/JOIN → WHERE → GROUP BY → SELECT → ORDER BY:

Bước	Kết quả trung gian
JOIN	7 dòng, mỗi lượt tham gia kèm lớp
WHERE	Bỏ T04, T06, T07 (Thư viện), còn T01 (11A1, 3), T02 (11A2, 4), T03 (11A1, 5), T05 (11A2, 3)
GROUP BY	11A1: 3 và 5 · 11A2: 4 và 3
COUNT, SUM	11A1: 2 lượt, 8 giờ · 11A2: 2 lượt, 7 giờ
ORDER BY	Giảm dần theo TongGio: 11A1 rồi 11A2

Lop	SoLuot	TongGio
11A1	2	8
11A2	2	7

Đáp án D.

A sai: INNER JOIN bỏ HS04 (chưa tham gia) nên không có dòng nào của 11A3.
B là kết quả khi quên WHERE: 11A2 có 3 lượt, 13 giờ; 11A1 có 4 lượt, 12 giờ.
C sai: sau khi lọc còn 4 lượt, nhưng GROUP BY gom các lượt cùng lớp thành một dòng nên chỉ còn 2 dòng. (Nếu bỏ GROUP BY thì COUNT, SUM gộp cả 4 lượt thành một dòng hoặc hệ quản trị báo lỗi — cũng không ra 4 dòng.)

Dạng 6: Chuỗi lệnh xóa, sửa vướng ràng buộc khóa ngoài

Ví dụ

Trên CSDL mẫu (hệ quản trị có kiểm tra ràng buộc khóa ngoài, khóa ngoài không khai báo xóa theo dây chuyền), thực hiện lần lượt:

DELETE FROM HOCSINH
WHERE MaHS = 'HS04';
DELETE FROM HOCSINH
WHERE MaHS = 'HS05';
UPDATE THAMGIA SET MaHS = 'HS04'
WHERE MaTG = 'T05';
SELECT COUNT(*) FROM HOCSINH;

a) Câu lệnh thứ hai thực hiện được vì HS05 có trong bảng HOCSINH.

b) Câu lệnh thứ nhất xóa được bản ghi của Ngô Dũng.

c) Câu lệnh UPDATE bị hệ quản trị từ chối.

d) Câu SELECT cuối cùng trả về 3.

Xem lời giải

Theo dõi bảng sau từng câu lệnh:

Câu lệnh	Kết quả	HOCSINH còn
Xóa HS04	Thành công: không lượt nào tham chiếu HS04	4 bản ghi
Xóa HS05	Bị từ chối: T05 đang tham chiếu HS05	4 bản ghi
Sửa T05 thành HS04	Bị từ chối: HS04 vừa bị xóa	4 bản ghi
`SELECT COUNT(*)`	Trả về 4

a) Sai. Có HS05 chưa đủ: bản ghi "cha" đang được tham chiếu thì không xóa được (hệ quản trị báo lỗi vi phạm ràng buộc khóa ngoài).
b) Đúng. HS04 (Ngô Dũng) chưa tham gia hoạt động nào nên xóa được.
c) Đúng. Giá trị khóa ngoài mới phải có trong bảng được tham chiếu; HS04 đã bị câu lệnh thứ nhất xóa. Bẫy: nhớ HS04 "có trong CSDL mẫu" mà quên câu lệnh trước đã thay đổi dữ liệu.
d) Sai. Chỉ câu lệnh thứ nhất thành công: $5 - 1 = 4$ bản ghi.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

Câu lệnh sau trả về số nào?

SELECT COUNT(DISTINCT MaHS) FROM THAMGIA;

Xem đáp án

4 — có 7 lượt tham gia nhưng chỉ của 4 học sinh khác nhau (HS01, HS02, HS03, HS05). DISTINCT loại các giá trị trùng trước khi đếm.

Viết câu lệnh cho biết sĩ số (số học sinh) của mỗi lớp trong bảng HOCSINH.

Xem đáp án

SELECT Lop, COUNT(*) AS SiSo
FROM HOCSINH
GROUP BY Lop;

Kết quả: 11A1 – 2, 11A2 – 2, 11A3 – 1.

Câu SELECT HoTen FROM HOCSINH WHERE Lop = '11A2' AND MaHS <> 'HS02'; trả về ai?

Xem đáp án

Vũ Hà. Lớp 11A2 có HS02 và HS05; điều kiện MaHS <> 'HS02' loại Trần Bảo.

Vì sao không nên chọn HoTen làm khóa chính của bảng HOCSINH?

Xem đáp án

Hai học sinh có thể trùng họ tên, trong khi khóa chính phải có giá trị duy nhất cho mỗi bản ghi.

Phân biệt WHERE và HAVING.

Xem đáp án

WHERE lọc từng bản ghi trước khi gom nhóm; HAVING lọc các nhóm sau GROUP BY, thường dùng với hàm thống kê như SUM, COUNT.

Kiểm tra lại kiến thức vừa ôn

Làm 10 câu luyện tập về cơ sở dữ liệu và sql và xem lời giải ngay sau mỗi câu.

Luyện tập ngay

Đề có câu hỏi về chủ đề này

Đề ôn luyện số 1

50 phút · Trung bình

Làm thử miễn phí

Đề ôn luyện số 2

50 phút · Cơ bản

Làm thử miễn phí

Đề ôn luyện số 3

50 phút · Nâng cao

Làm thử miễn phí