Đọc hiểu văn bản thông tin

• Thông tin chính: kết quả thử nghiệm mái xanh của nhóm học sinh Trường THPT X, cho thấy mái trồng cây giúp phòng học mát hơn vào buổi trưa.
• Phòng đối chứng: phòng 12A2.

Cách cho điểm: mỗi ý 0,25 điểm.

• Phương tiện phi ngôn ngữ: bảng số liệu nhiệt độ trung bình lúc 12 giờ trưa của hai phòng trong tháng Tư, tháng Năm.
• Tác dụng: trình bày số liệu trực quan, cô đọng; giúp người đọc so sánh ngay chênh lệch nhiệt độ (2,3 °C trong tháng Tư; 2,8 °C trong tháng Năm), làm kết quả thử nghiệm thêm thuyết phục.

Cách cho điểm: chỉ ra 0,25; tác dụng gắn với thông tin cụ thể 0,25.

Câu trả lời mẫu

• Theo mức độ quan trọng: sa pô nêu ngay kết quả chính; các đoạn sau mới trình bày cách làm, số liệu, lời giải thích.
• So sánh – đối chiếu: đặt phòng có mái xanh cạnh phòng đối chứng, cùng thời điểm đo, cùng loại nhiệt kế.
• Nguyên nhân – kết quả: lời cô giáo giải thích vì sao mái xanh làm giảm nhiệt (che nắng, bốc hơi nước).
• Tác dụng: thông tin mạch lạc, dễ theo dõi; người đọc vừa biết kết quả, vừa hiểu cách làm và lí do, nên dễ tin và dễ áp dụng.

Cách cho điểm (1,0): chỉ ra được hai cách trình bày có căn cứ 0,5; nêu tác dụng 0,5.

• Yếu tố tăng độ tin cậy: có phòng đối chứng; đo cùng giờ, cùng loại nhiệt kế, đo đều đặn mỗi ngày học; có bảng số liệu; có lời giải thích của giáo viên; nêu cả lưu ý về chịu tải, chống thấm (không chỉ nói mặt tốt).
• Hạn chế: chỉ thử trên hai phòng, trong hai tháng, đo một thời điểm trong ngày; hai phòng có thể khác nhau về hướng nắng, số người, quạt… Muốn kết luận chắc chắn cần thử trên nhiều phòng, nhiều thời điểm hơn.

Cách cho điểm: yếu tố tăng độ tin cậy 0,5; hạn chế hợp lí 0,5.

Đoạn trả lời mẫu

Em đề xuất lớp em trồng một hàng cây leo trong chậu ở ban công phía tây, nơi nắng chiều chiếu thẳng vào lớp. Giàn lá vừa che nắng, vừa tạo bóng mát, lại không làm tăng tải trọng lên mái. Cả lớp có thể chia nhóm tưới cây mỗi ngày, ghi nhiệt độ trước và sau khi trồng để so sánh như nhóm học sinh trong văn bản. Việc làm ấy vừa giúp lớp mát hơn, vừa rèn cho chúng em thói quen kiểm chứng điều mình làm bằng số liệu.

Cách cho điểm: đề xuất cụ thể, phù hợp 0,5; lí giải tính khả thi, liên hệ văn bản 0,5.

Đáp án gợi ý

• Kiểu văn bản: bản tin báo cáo kết quả một cuộc khảo sát (chấp nhận “báo cáo kết quả khảo sát”).
• Phương tiện phi ngôn ngữ: Bảng 1 (thời gian ngủ theo khối) và Biểu đồ 1 (lí do thức khuya).

Dễ mất điểm khi: chỉ nêu “bảng” mà quên biểu đồ, hoặc kể cả sa pô, chữ in nghiêng là phương tiện phi ngôn ngữ.

Cách cho điểm: kiểu văn bản 0,25; nêu đủ hai phương tiện 0,25.

Đáp án gợi ý

• Khối 12, với 72% học sinh ngủ dưới 7 giờ.
• Học bài, làm bài tập, với 61% học sinh chọn.

Cách cho điểm: mỗi ý 0,25 (cần kèm số liệu).

Câu trả lời mẫu

• Bảng 1: có hai chỉ số cho ba khối, cần con số chính xác để đối chiếu từng ô: giờ ngủ giảm dần 7,2 → 6,8 → 6,3 giờ, tỉ lệ ngủ dưới 7 giờ tăng dần 35% → 51% → 72%. Bảng giúp đọc chính xác và so sánh theo hàng, theo cột.
• Biểu đồ 1: chỉ một chỉ số cho bốn lí do; độ cao của cột cho thấy ngay lí do nổi trội (học bài 61%, điện thoại 48%) và lí do ít gặp (9%) mà không cần đọc từng số.
• Kết hợp với lời văn: lời văn cho biết cách thu thập số liệu, đặt số liệu cạnh khuyến nghị 8–10 giờ, dẫn ý kiến của giáo viên và nêu đề xuất. Người đọc vừa thấy con số, vừa hiểu con số ấy có ý nghĩa gì, nên thông tin vừa trực quan vừa thuyết phục.

Cách cho điểm (1,0): tác dụng của bảng 0,25; tác dụng của biểu đồ 0,25; hiệu quả kết hợp với lời văn 0,5. Trả lời chung chung “giúp văn bản sinh động, dễ hiểu” không dẫn số: tối đa 0,25.

Câu trả lời mẫu

• Kết luận chưa chính xác. Theo Biểu đồ 1, lí do được chọn nhiều nhất là học bài, làm bài tập (61%); dùng điện thoại đứng thứ hai (48%). Hơn nữa, mỗi học sinh được chọn nhiều lí do, nên biểu đồ chỉ cho biết bao nhiêu em có nhắc tới một lí do, không cho biết lí do nào là chính. Có thể nói đúng hơn: “Học bài và dùng điện thoại là hai lí do được nhiều học sinh nhắc tới nhất.”
• Yếu tố làm tăng độ tin cậy (nêu hai): 600 học sinh, mỗi khối 200 em, chọn ngẫu nhiên; ghi nhật kí giấc ngủ hằng ngày trong hai tuần; có ý kiến của giáo viên chuyên môn; đối chiếu với khuyến nghị y khoa; người viết tự nêu giới hạn của số liệu.

Cách cho điểm: đánh giá kết luận có căn cứ số liệu 0,5; nêu đúng hai yếu tố tăng độ tin cậy 0,5.

Đoạn trả lời mẫu

Em chọn đề xuất tắt màn hình ít nhất 30 phút trước khi ngủ, vì đây là việc em tự làm được ngay mà không phải chờ ai. Theo Biểu đồ 1, gần một nửa số học sinh được hỏi (48%) có nhắc tới điện thoại khi nói về lí do thức khuya, và em cũng hay “xem thêm một chút” rồi ngủ muộn cả tiếng. Từ tuần này, em sẽ đặt báo thức lúc 22 giờ 30, sạc điện thoại ở bàn học ngoài phòng ngủ và dùng 30 phút ấy để soạn sách vở cho ngày mai. Em sẽ tự ghi giờ ngủ trong hai tuần như các bạn trong khảo sát để xem mình ngủ thêm được bao nhiêu.

Cách cho điểm: chọn đề xuất và lí giải sự phù hợp 0,5; cách thực hiện cụ thể, khả thi, gắn với văn bản 0,5.

Đáp án gợi ý

• Mục đích: thuyết minh quy trình biến chai nhựa thành sợi vải, đồng thời nhắc người đọc phân loại chai đúng cách và giảm dùng nhựa một lần.
• Phương tiện phi ngôn ngữ: Sơ đồ 1 (năm bước nối bằng mũi tên).

Cách cho điểm: mục đích 0,25; phương tiện phi ngôn ngữ 0,25.

Đáp án gợi ý

• Các mảnh nhựa được sấy khô và nung chảy ở nhiệt độ trên 250 °C.
• Vì chúng làm mảnh nhựa bẩn; sợi kéo ra dễ đứt, có khi cả mẻ phải bỏ đi.

Cách cho điểm: mỗi ý 0,25.

Câu trả lời mẫu

• Cách trình bày: theo trình tự các bước của quy trình, đánh dấu bằng các từ nối “Đầu tiên”, “Tiếp theo”, “sau đó”, “Cuối cùng”; mỗi bước đi kèm chi tiết cụ thể (bỏ nắp và nhãn, mảnh cỡ móng tay, nhiệt độ trên 250 °C).
• Tác dụng của Sơ đồ 1: năm khối nối bằng mũi tên giúp người đọc nhìn một lần là thấy toàn bộ quy trình và thứ tự các bước; thông tin được rút gọn thành từ khóa, dễ nhớ.
• Hiệu quả kết hợp: lời văn giải thích chi tiết, sơ đồ tóm tắt trực quan; hai phương tiện bổ sung cho nhau, giúp một quy trình kĩ thuật trở nên dễ hiểu với học sinh.

Cách cho điểm (1,0): cách trình bày có căn cứ 0,5; tác dụng của sơ đồ gắn với nội dung 0,5.

Câu trả lời mẫu

• Nghĩa của cụm từ: chiếc chai đã dùng xong không thành rác mà được tái chế thành sợi vải, có thêm một vòng sử dụng mới. Đây là cách nói ẩn dụ, gán cho đồ vật một “cuộc đời” như con người, khiến thông tin kĩ thuật trở nên gần gũi, gợi cảm.
• Thái độ: khách quan và có trách nhiệm. Người viết không tuyệt đối hóa tái chế mà nói rõ giới hạn của nó (“không phải giấy phép”, chất lượng nhựa giảm sau mỗi lần nung chảy), từ đó khẳng định giảm dùng nhựa một lần mới là lựa chọn tốt nhất. Thái độ ấy giúp người đọc không hiểu sai rằng cứ tái chế là đủ.

Cách cho điểm: nghĩa của cụm từ và cách nói 0,5; thái độ có căn cứ 0,5.

Đoạn trả lời mẫu

Lớp em có thể đặt một thùng thu gom riêng cho chai nhựa ở cuối lớp, dán một sơ đồ ba bước nhỏ ngay trên nắp: uống hết nước, tráng sơ chai, bóc nhãn. Mỗi tuần, hai bạn trực nhật mang chai sạch đến điểm thu gom của trường. Hoạt động này khả thi vì không tốn tiền, chỉ mất vài phút mỗi ngày, và giải quyết đúng “bước dễ bị xem nhẹ nhất” mà văn bản nhắc tới. Song song, lớp có thể thống nhất mang bình nước cá nhân, vì như văn bản nói, giảm dùng chai nhựa vẫn là lựa chọn tốt nhất.

Cách cho điểm: hoạt động cụ thể, phù hợp 0,5; lí giải tính khả thi, gắn với văn bản 0,5.

Tóm tắt kết quả chính của thử nghiệm (mái xanh giúp phòng học dịu hơn), giúp người đọc nắm ngay thông tin quan trọng nhất và thu hút họ đọc tiếp.

Thái độ khách quan, có trách nhiệm: không chỉ nêu mặt tốt mà còn cảnh báo điều kiện cần thiết, giúp người đọc áp dụng an toàn.

Thông tin: phòng có mái xanh mát hơn 2,8 °C trong tháng Năm (có thể kiểm chứng bằng số liệu). Ý kiến: “đây là một sáng kiến tuyệt vời” (đánh giá chủ quan).

Chẳng hạn: theo trình tự thời gian; theo quan hệ nguyên nhân – kết quả; so sánh – đối chiếu (ngoài ra còn theo mức độ quan trọng, phân loại, vấn đề – giải pháp).

7,2 − 6,3 = 0,9 giờ, tức khoảng 54 phút – đúng với nhan đề “ngủ ít hơn lớp 10 gần một tiếng mỗi đêm”.