Đọc hiểu kí và tùy bút

Một chị chở hai sọt rau muống còn ướt sương; một ông cụ ôm chiếc lồng chim phủ vải; mấy đứa học trò áo trắng tranh thủ dò bài. Nêu đủ ba chi tiết: 0,5 điểm; nêu hai chi tiết: 0,25 điểm.

Câu: “Có lẽ, đi nhanh giúp ta đến nơi, còn đi chậm giúp ta thấy mình đang đi qua đâu.” Đây là yếu tố nghị luận: từ trải nghiệm cụ thể, tác giả rút ra một nhận thức khái quát. Trích đúng câu: 0,5 điểm.

Câu trả lời mẫu

• Chỉ ra: hai phút trên cầu, “mắt dán vào điện thoại”, sông chỉ là “một khoảng trống dưới gầm cầu”, đối lập với mười lăm phút trên phà, “tôi mới thấy sông có màu”: nâu đỏ, xám bạc, vàng.
• Tác dụng diễn đạt: làm nổi bật hai trạng thái đối lập (nhanh – chậm, vô cảm – tinh tế), khiến đoạn văn sinh động, gây ấn tượng.
• Tác dụng nội dung: cho thấy khi vội vã, con người bỏ lỡ vẻ đẹp xung quanh; khi chậm lại, thế giới hiện ra đầy màu sắc. Phép tương phản chuẩn bị cho suy ngẫm ở câu văn sau.
• Thái độ: sự ngỡ ngàng, thích thú và chút tự trách nhẹ nhàng của tác giả với lối sống vội của chính mình.

Cách cho điểm (1,0): chỉ ra 0,25; tác dụng diễn đạt 0,25; tác dụng nội dung và thái độ 0,5.

• Tự sự: kể chuyến đi phà buổi sáng theo trình tự rời bến – trên sông – cập bến, tạo mạch và tính xác thực.
• Miêu tả: tả mùi phù sa, khói dầu, những con người bình dị, màu nước sông, gợi bức tranh sống động bằng nhiều giác quan.
• Nghị luận: câu suy ngẫm về nhịp sống nhanh – chậm nâng trải nghiệm riêng thành bài học chung.
• Nhận xét: các yếu tố đan xen tự nhiên; tự sự và miêu tả là chất liệu, nghị luận là đỉnh điểm. Qua đó hiện lên một cái tôi tinh tế, biết quan sát và tự nhìn lại mình.

Cách cho điểm: nêu đúng vai trò ba yếu tố 0,75; nhận xét về sự kết hợp hoặc cái tôi tác giả 0,25.

Đoạn trả lời mẫu

Em đồng tình với suy ngẫm của tác giả. Sống vội, ta dễ chỉ chăm chăm vào đích đến mà quên mất những gì đang diễn ra quanh mình: bữa cơm gia đình, câu chuyện của bạn, vẻ đẹp của con đường quen. Đi chậm không có nghĩa là lười biếng, mà là dành cho mình những khoảng dừng để quan sát, cảm nhận và hiểu bản thân. Tuy vậy, em nghĩ cần biết lúc nào nên nhanh, lúc nào nên chậm: khi làm bài thi phải khẩn trương, nhưng sau giờ thi, một buổi chiều đi bộ không điện thoại lại giúp em thấy lòng nhẹ hơn.

Cách cho điểm: nêu rõ quan điểm 0,25; lí giải thuyết phục 0,5; liên hệ hoặc mở rộng hợp lí 0,25.

Đáp án gợi ý

• Tiểu loại: hồi kí (chấp nhận “tản văn mang tính hồi kí” nếu dấu hiệu nêu đúng).
• Dấu hiệu (nêu một): người viết xưng “tôi”, kể lại kỉ niệm có thật của chính mình theo dòng hồi tưởng (“Mùa hè năm tôi lên mười…”); văn bản đối chiếu quá khứ với hiện tại (“Bây giờ, điện thoại báo thời tiết…”).

Dễ mất điểm khi: gọi là “truyện ngắn” hoặc gọi “tôi” là “nhân vật tôi”.

Cách cho điểm: tiểu loại 0,25; dấu hiệu có trích dẫn 0,25.

Đáp án gợi ý: “Mai nắng, gặt được” (khi gật gù) và “Áp thấp, phải chằng mái” (khi lắc đầu).

Cách cho điểm: mỗi câu 0,25.

Câu trả lời mẫu

• Chỉ ra: so sánh “nếp nhăn nơi đuôi mắt” với “những luống cày”, từ so sánh “như”.
• Tác dụng diễn đạt: gợi hình cụ thể, gần gũi; nụ cười của ông hiện lên rõ nét.
• Tác dụng nội dung: “luống cày” gắn ông với ruộng đồng – những nếp nhăn là dấu vết của cả một đời làm nông vất vả; nụ cười xô nếp nhăn ấy cũng cho thấy niềm vui hồn hậu, mãn nguyện khi hai ông cháu sửa được chiếc radio.
• Thái độ: tình yêu thương, sự trân trọng của người cháu khi nhớ về ông.

Dễ mất điểm khi: chỉ viết “so sánh làm câu văn sinh động”, không nói “luống cày” gợi điều gì về ông.

Cách cho điểm (1,0): chỉ ra 0,25; tác dụng diễn đạt 0,25; tác dụng nội dung và thái độ 0,5.

Câu trả lời mẫu

• Nghĩa tả thực: chiếc radio có đường mạch, đường dây; hỏng thì lần theo đúng đường mà sửa.
• Nghĩa hàm ẩn: gặp sự cố đừng hoảng sợ, hãy bình tĩnh mở ra, tìm hiểu nguyên nhân; việc gì cũng có cách giải quyết. Đó cũng là cách ông dạy cháu: không mắng mà cùng làm.
• Tác dụng của việc nhắc lại: nối quá khứ với hiện tại, cho thấy lời ông đã thành hành trang của người cháu; tạo điểm nhấn chủ đề. Câu cuối “lời ông vẫn tìm được đường đến với tôi” dùng lại chữ “đường” với nghĩa mới: tình thương và bài học của ông vẫn tìm được lối đến với cháu dù ông đã mất, bộc lộ nỗi nhớ và lòng biết ơn.

Cách cho điểm: ý nghĩa câu nói (tả thực và hàm ẩn) 0,5; tác dụng của việc nhắc lại 0,5.

Đoạn trả lời mẫu

Ông trong văn bản không giảng giải dài dòng; ông đưa cho cháu chiếc tua vít và cùng ngồi sửa cả buổi chiều. Bài học “Cái gì cũng có đường của nó” vì thế được cháu nhớ cả đời, bởi nó đến từ một việc làm chung chứ không từ lời mắng. Em nghĩ những bài học quý nhất trong gia đình thường được truyền qua cách người lớn cư xử: bình tĩnh trước sự cố, kiên nhẫn với người nhỏ tuổi, làm gương bằng việc làm. Vì vậy, khi ông bà, cha mẹ rủ em cùng làm một việc nhỏ, em sẽ không coi đó là phiền phức, vì có thể đó chính là lúc một bài học đang được trao lại.

Cách cho điểm: suy nghĩ rõ ràng, bám văn bản 0,5; lí giải và liên hệ bản thân 0,5.

Đáp án gợi ý (nêu hai trong các chi tiết):

• Thời gian cụ thể: “hai giờ bốn mươi phút sáng”, “Bốn giờ rưỡi”, “Năm giờ”.
• Con người, nơi chốn cụ thể: “Chị Thắm, người bán rau cải ở sạp số mười bảy”; chị “đạp xe tám cây số ra chợ, đã hai mươi năm nay”.
• Lời nói được ghi lại trực tiếp của chị Thắm.

Cách cho điểm: mỗi chi tiết đúng 0,25.

Đáp án gợi ý: vì lúc ấy khách sỉ đến đông, rau còn tươi, chị bán nhanh để còn kịp về đưa con đi học.

Cách cho điểm: nêu đủ ba ý 0,5; nêu được hai ý 0,25.

Câu trả lời mẫu

• Chỉ ra: so sánh tiếng hỏi giá, trả giá với “mật mã” (từ so sánh “như”); bốn lời thoại đều là câu rút gọn, bỏ chủ ngữ và nhiều thành phần khác.
• Tác dụng diễn đạt: tái hiện chân thực âm thanh của chợ, nhịp văn nhanh, gọn; người đọc như đang đứng giữa chợ.
• Tác dụng nội dung: “mật mã” gợi một thứ ngôn ngữ riêng mà chỉ người trong nghề hiểu, nói ít mà đủ; câu rút gọn cho thấy nhịp mua bán khẩn trương vì “mỗi phút trôi qua, rau lại mất đi một chút tươi”. Qua đó hiện lên sự tất bật, chuyên nghiệp của người lao động ở chợ đêm.
• Thái độ: sự quan sát tinh tế, thích thú của người viết.

Cách cho điểm (1,0): chỉ ra so sánh và câu rút gọn 0,25; tác dụng diễn đạt 0,25; tác dụng nội dung 0,5.

Câu trả lời mẫu

• Suy ngẫm: để thành phố có một buổi sáng bình thường, có những người đã thức trắng từ khi trời còn tối; “buổi sáng” của người thành phố lại là “cuối một ngày làm việc” của họ. Người viết đổi điểm nhìn, nhận ra công sức thầm lặng của những người lao động không ai biết tên.
• Cách dẫn dắt: đi từ quan sát cụ thể (giờ giấc, núi rau, chị Thắm, tiếng chợ) → hình dung (rau tỏa đi các ngả, đĩa rau trên mâm cơm của bao gia đình) → trải nghiệm của chính người viết (“hai chân tê dại sau hơn hai tiếng”) → câu suy ngẫm mở đầu bằng “Hóa ra”.
• Nhận xét: tự sự và miêu tả làm nền, nghị luận là điểm kết; suy ngẫm thuyết phục vì được rút ra từ trải nghiệm có thật, không áp đặt.

Cách cho điểm: nêu đúng suy ngẫm 0,5; nhận xét cách dẫn dắt có căn cứ 0,5.

Đoạn trả lời mẫu

Em chọn một việc rất nhỏ: hỏi tên và cảm ơn bằng tên những người lao động em gặp mỗi ngày, như cô bán xôi đầu ngõ hay chú bảo vệ trường. Văn bản khiến em day dứt nhất ở câu “mà chẳng ai biết tên chị”: những người làm cho buổi sáng của ta diễn ra bình thường lại thường vô danh. Gọi đúng tên một người là nhìn thấy họ như một con người cụ thể, chứ không chỉ là “người bán hàng”. Việc ấy không tốn tiền, không mất thời gian, nhưng em tin nó làm cho người được cảm ơn thấy công việc của mình được ghi nhận.

Cách cho điểm: việc làm cụ thể, phù hợp 0,5; lí giải có liên hệ văn bản 0,5.

Tùy bút ghi chép người thật, việc thật theo dòng cảm xúc của chính tác giả, cốt truyện lỏng; truyện ngắn là hư cấu, có cốt truyện, nhân vật, tình huống.

Gợi sự gần gũi, ấm áp giữa những người xa lạ khi cùng chậm lại trên một chuyến phà; chuyến đi chậm không chỉ cho tác giả thấy màu sông mà còn thấy cả tình người.

Chẳng hạn: “Sáu giờ sáng, phà rời bến.”, “mười lăm phút trên phà” – thời gian, sự việc cụ thể do chính tác giả trải nghiệm.

Hồi kí viết sau, nhìn lại sự việc đã qua theo dòng hồi tưởng; nhật kí ghi ngay theo từng ngày, có ngày tháng cụ thể, mang tính riêng tư.

“Tôi hình dung chúng chạy về những khu chợ nhỏ, những bếp ăn trường học, những quầy hàng đầu ngõ.” Từ “hình dung” cho biết đây là liên tưởng; các chi tiết về giờ giấc, chị Thắm, tiếng chợ mới là điều người viết chứng kiến.