Vị trí địa lí và thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa

Chủ đề mở đầu chương trình Địa lí 12 giới thiệu vị trí, phạm vi lãnh thổ, các tỉnh, thành phố của nước ta và giải thích vì sao thiên nhiên mang tính nhiệt đới ẩm gió mùa. Trong đề thi thường có 2–3 câu ở phần I (nhận biết vị trí, xác định tỉnh, thành phố, giải thích gió mùa), có thể có một câu đúng/sai và một câu tính toán từ bảng nhiệt độ, lượng mưa ở phần III.

Kiến thức trọng tâm

Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

• Nằm ở rìa phía đông bán đảo Đông Dương, gần trung tâm khu vực Đông Nam Á; vừa gắn với lục địa Á – Âu, vừa tiếp giáp Biển Đông và thông ra Thái Bình Dương.
• Phần đất liền trải dài khoảng 15 vĩ độ (từ 8°34'B đến 23°23'B), nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc; cực Tây ở kinh độ 102°09'Đ. Phần lớn lãnh thổ thuộc múi giờ số 7.
• Nằm trong khu vực gió mùa châu Á, nơi gặp gỡ của nhiều luồng di cư sinh vật và của các vành đai sinh khoáng lớn (Thái Bình Dương, Địa Trung Hải).
• Phạm vi lãnh thổ gồm ba bộ phận: vùng đất (đất liền và các hải đảo, khoảng 331 nghìn km²), vùng biển (khoảng 1 triệu km² ở Biển Đông) và vùng trời.
• Đường biên giới trên đất liền dài hơn 4 600 km, giáp Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia; đường bờ biển dài 3 260 km.

34 tỉnh, thành phố trên bản đồ

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 (Nghị quyết 202/2025/QH15 của Quốc hội), nước ta có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh: 6 thành phố trực thuộc Trung ương và 28 tỉnh. Chương trình Địa lí 12 sửa đổi yêu cầu xác định được vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ Việt Nam và các tỉnh, thành phố trên bản đồ. Bảng dưới xếp các tỉnh, thành phố theo sáu vùng kinh tế – xã hội.

Mẹo nhớ vị trí theo dải Bắc – Nam

• Ven biển (21 tỉnh, thành phố), từ bắc vào nam: Quảng Ninh → Hải Phòng → Hưng Yên → Ninh Bình → Thanh Hóa → Nghệ An → Hà Tĩnh → Quảng Trị → Huế → Đà Nẵng → Quảng Ngãi → Gia Lai → Đắk Lắk → Khánh Hòa → Lâm Đồng → TP Hồ Chí Minh → Đồng Tháp → Vĩnh Long → Cần Thơ → Cà Mau → An Giang (bờ vịnh Thái Lan).
• Giáp Trung Quốc (7), từ tây sang đông: Điện Biên → Lai Châu → Lào Cai → Tuyên Quang → Cao Bằng → Lạng Sơn → Quảng Ninh.
• Giáp Lào (9), từ bắc vào nam: Điện Biên → Sơn La → Thanh Hóa → Nghệ An → Hà Tĩnh → Quảng Trị → Huế → Đà Nẵng → Quảng Ngãi.
• Giáp Cam-pu-chia (8), từ bắc vào nam: Quảng Ngãi → Gia Lai → Đắk Lắk → Lâm Đồng → Đồng Nai → Tây Ninh → Đồng Tháp → An Giang.

Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa

Tính nhiệt đới: do nằm trong vùng nội chí tuyến, góc nhập xạ lớn, mỗi năm Mặt Trời hai lần lên thiên đỉnh. Biểu hiện: tổng bức xạ lớn, cân bằng bức xạ luôn dương; nhiệt độ trung bình năm trên 20°C (trừ vùng núi cao); số giờ nắng khoảng 1 400 – 3 000 giờ/năm.

Tính ẩm: do các khối khí đi qua biển mang ẩm. Biểu hiện: lượng mưa trung bình năm 1 500 – 2 000 mm (sườn đón gió có thể trên 3 500 mm), độ ẩm không khí trên 80%, cân bằng ẩm luôn dương.

Tính gió mùa:

Từ dãy Bạch Mã trở vào, mùa đông chịu tác động của Tín phong bán cầu Bắc (hướng đông bắc): ven biển Trung Bộ có mưa, còn Nam Bộ và Tây Nguyên bước vào mùa khô.

Biểu hiện qua các thành phần tự nhiên khác

Ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống

• Thuận lợi: phát triển nông nghiệp nhiệt đới, thâm canh, tăng vụ, đa dạng cây trồng, vật nuôi; phát triển lâm nghiệp, thủy sản, du lịch quanh năm.
• Khó khăn: tính thất thường của thời tiết (rét hại, nắng nóng), thiên tai (bão, lũ, hạn hán), sâu bệnh; độ ẩm cao làm khó bảo quản máy móc, nông sản.

Sơ đồ nguyên nhân – biểu hiện – hậu quả – giải pháp

Gió phơn Tây Nam ("gió Lào")

• Nguyên nhân: đầu mùa hạ, khối khí từ áp cao Bắc Ấn Độ Dương thổi theo hướng tây nam, gây mưa ở sườn đón gió, khi vượt dãy Trường Sơn và các dãy núi biên giới Việt – Lào thì xuống sườn khuất gió, nhiệt độ tăng, độ ẩm giảm.
• Biểu hiện: nắng nóng gay gắt, độ ẩm thấp ở đồng bằng ven biển Trung Bộ (rõ nhất Bắc Trung Bộ) và phía nam khu vực Tây Bắc.
• Hậu quả: hạn hán, cháy rừng, cây trồng thiếu nước, ảnh hưởng sức khỏe.
• Giải pháp: phát triển thủy lợi, hồ chứa; trồng và bảo vệ rừng phòng hộ; bố trí mùa vụ, giống chịu hạn phù hợp.

Xâm thực mạnh ở miền đồi núi

• Nguyên nhân: mưa lớn tập trung theo mùa, địa hình dốc, lớp phủ thực vật bị suy giảm.
• Biểu hiện: bề mặt bị bào mòn, rửa trôi; đất trượt, đá lở; lũ quét.
• Hậu quả: đất bạc màu, mất đất canh tác, hư hại công trình, đe dọa tính mạng.
• Giải pháp: trồng rừng, canh tác ruộng bậc thang, nông – lâm kết hợp, cảnh báo sớm thiên tai.

Dạng bài thường gặp trong đề thi

Dạng 1: Giải thích một hiện tượng khí hậu

Xem lời giải

• Cùng một khối khí từ áp cao Bắc Ấn Độ Dương thổi theo hướng tây nam.
• Nam Bộ nằm trực tiếp trên đường đi của khối khí ẩm, địa hình thấp, không bị chắn nên có mưa lớn.
• Bắc Trung Bộ nằm ở sườn khuất gió của dãy Trường Sơn: khối khí đã gây mưa ở sườn tây, khi xuống sườn đông thì nóng lên, khô đi (hiệu ứng phơn).

Cách làm chung: xác định nguồn gốc gió → hướng gió → vị trí của địa điểm so với địa hình (đón gió hay khuất gió).

Dạng 2: Tính toán từ bảng nhiệt độ và lượng mưa

Bảng nhiệt độ và lượng mưa trung bình tháng tại hai trạm khí tượng (số liệu minh họa):

Xem lời giải

a) Cộng 12 tháng được $281{,}9$°C, chia 12: $\bar t = \dfrac{281{,}9}{12} \approx 23{,}5$°C.

b) Trạm X: $28{,}9 - 16{,}4 = 12{,}5$°C. Trạm Y: $28{,}9 - 25{,}7 = 3{,}2$°C. Trạm X có biên độ lớn, có hai tháng dưới 18°C nên thuộc miền khí hậu có mùa đông lạnh; trạm Y nóng quanh năm, biên độ nhỏ, đặc trưng khí hậu cận xích đạo.

c) Tổng lượng mưa trạm X: $1\,673$ mm. Mùa mưa từ tháng V đến tháng X (6 tháng).

Dạng 3: Câu đúng/sai về đặc điểm khí hậu

Xem lời giải

a) Đúng — tháng thấp nhất của trạm Y là 25,7°C.

b) Sai — trạm X mưa nhiều nhất tháng VIII (318 mm), trạm Y tháng IX (327 mm).

c) Đúng — trạm Y: 1 926 mm; trạm X: 1 673 mm.

d) Sai — trạm X có 6 tháng mưa (V – X), trạm Y có 7 tháng (V – XI).

Dạng 4: Xác định tỉnh, thành phố trên bản đồ

Xem lời giải

Tỉnh Quảng Ngãi hiện nay gồm cả tỉnh Kon Tum trước đây, nơi có điểm giao nhau của biên giới ba nước Việt Nam – Lào – Cam-pu-chia. Gia Lai và Đắk Lắk chỉ giáp Cam-pu-chia; Đà Nẵng chỉ giáp Lào. Chọn B.

Xem lời giải

a) Sai — Hà Nội không giáp biển; năm thành phố còn lại (Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ) giáp biển.

b) Đúng — tỉnh Lâm Đồng hiện nay gồm cả khu vực ven biển Bình Thuận trước đây (có đặc khu Phú Quý).

c) Đúng — Đồng Nai giáp Cam-pu-chia ở phần phía bắc (khu vực Bình Phước trước đây).

d) Sai — Phú Thọ là tỉnh trung du, không có đường biên giới quốc gia; các tỉnh giáp Trung Quốc là Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh.

Lỗi thường gặp

Mẹo làm bài

Tự kiểm tra nhanh

1. Vì sao nước ta không bị khô hạn như nhiều nước cùng vĩ độ ở Tây Nam Á, Bắc Phi?

Xem đáp án

Nước ta tiếp giáp Biển Đông và nằm trong khu vực gió mùa châu Á; các khối khí di chuyển qua biển mang theo lượng ẩm lớn, gây mưa nhiều, độ ẩm cao.

2. Nửa sau mùa đông, ven biển và đồng bằng Bắc Bộ có thời tiết như thế nào? Vì sao?

Xem đáp án

Lạnh ẩm, có mưa phùn, vì khối khí lạnh di chuyển lệch về phía đông, đi qua biển nên được tăng thêm độ ẩm.

3. Lãnh hải rộng 12 hải lí. Đổi ra ki-lô-mét (làm tròn đến hàng thập phân thứ nhất).

Xem đáp án

$12 \times 1\,852 = 22\,224$ m $\approx 22{,}2$ km.

4. Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa biểu hiện trong địa hình vùng đồi núi nước ta như thế nào?

Xem đáp án

Quá trình xâm thực mạnh: mưa lớn tập trung theo mùa trên địa hình dốc làm bề mặt bị cắt xẻ, đất bị xói mòn, rửa trôi, nhiều nơi đất trượt, đá lở; ở vùng núi đá vôi hình thành hang động, suối ngầm (địa hình các-xtơ). Tương ứng, ở hạ lưu sông diễn ra bồi tụ nhanh, đồng bằng mở rộng.

5. Gió nào gây mùa khô ở Nam Bộ và Tây Nguyên vào mùa đông?

Xem đáp án

Tín phong bán cầu Bắc (hướng đông bắc). Gió này gây mưa cho ven biển Trung Bộ nhưng khi tới Tây Nguyên và Nam Bộ thì khô, tạo mùa khô sâu sắc.

6. Kể tên sáu thành phố trực thuộc Trung ương theo thứ tự từ Bắc vào Nam và cho biết mỗi thành phố thuộc vùng nào.

Xem đáp án

Hà Nội, Hải Phòng (Đồng bằng sông Hồng); Huế (Bắc Trung Bộ); Đà Nẵng (Nam Trung Bộ); TP Hồ Chí Minh (Đông Nam Bộ); Cần Thơ (Đồng bằng sông Cửu Long).