Quyền và nghĩa vụ công dân về kinh tế

Đây là chủ đề pháp luật lớp 12 có nhiều câu tình huống nhất trong đề: hộ kinh doanh kê khai thuế, buôn bán hàng cấm, cho mượn – cho thuê – cầm cố tài sản, nhặt được của rơi. Đề thi tốt nghiệp năm 2026 thường cho 4–5 nhân vật trong một tình huống, mỗi người một hành vi, và hỏi "những ai vi phạm", "vi phạm quyền gì", "phải chịu trách nhiệm gì". Bài này cho em vừa kiến thức vừa quy trình làm bài.

Kiến thức trọng tâm

Quyền và nghĩa vụ về kinh doanh

Quyền tự do kinh doanh: công dân có quyền kinh doanh trong những ngành nghề mà luật không cấm; được tự chủ lựa chọn ngành nghề, địa điểm, quy mô, hình thức tổ chức kinh doanh; chủ động tìm kiếm thị trường, khách hàng; tuyển dụng lao động; huy động vốn theo quy định.

Nghĩa vụ khi kinh doanh:

• Đăng kí kinh doanh theo quy định; kinh doanh đúng ngành nghề đã đăng kí.
• Với ngành nghề kinh doanh có điều kiện (thuốc, xăng dầu, dịch vụ ăn uống...) phải đáp ứng đủ điều kiện, có giấy phép khi luật yêu cầu.
• Không kinh doanh hàng cấm, hàng giả, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc.
• Nộp thuế, bảo vệ môi trường, bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng và người lao động.

Quyền và nghĩa vụ về nộp thuế

Hành vi vi phạm thường gặp: không đăng kí thuế, khai sai doanh thu để nộp ít thuế, lập hai hệ thống sổ sách, dùng hóa đơn khống, chậm nộp thuế.

Quyền sở hữu tài sản

Quyền sở hữu gồm ba quyền của chủ sở hữu:

Nghĩa vụ tôn trọng tài sản của người khác

• Không trộm cắp, cướp, lừa đảo, chiếm giữ trái phép, hủy hoại tài sản của người khác.
• Nhặt được tài sản bị đánh rơi, bỏ quên phải trả lại cho chủ sở hữu hoặc báo, giao nộp cho chính quyền hoặc công an nơi gần nhất.
• Vay, mượn, thuê tài sản phải giữ gìn, trả đúng hạn, đúng thỏa thuận.
• Gây thiệt hại tài sản của người khác phải bồi thường.
• Không mua, nhận cầm cố, tiêu thụ tài sản khi biết rõ do người khác phạm tội mà có.

Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lí

Độ tuổi: người từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm (trừ trường hợp luật quy định khác); từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm hình sự với một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng. Trong vi phạm hành chính, từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị xử phạt khi cố ý, từ đủ 16 tuổi trở lên bị xử phạt mọi vi phạm.

Phương pháp làm câu tình huống

1. Liệt kê chủ thể: mỗi nhân vật một dòng, ghi tuổi, vai trò (chủ sở hữu, người thuê, người kinh doanh, công chức...).
2. Tách hành vi: chỉ xét việc đã làm hoặc nghĩa vụ không làm; bỏ qua lời khuyên, suy nghĩ, cảm xúc.
3. Đối chiếu quyền – nghĩa vụ: hành vi đó đang thực hiện quyền, làm tròn nghĩa vụ hay xâm phạm quyền của ai?
4. Xếp loại vi phạm theo bảng trên; kiểm tra tuổi và lỗi (biết rõ mà vẫn làm là cố ý).
5. Chốt trách nhiệm pháp lí tương ứng; đối chiếu từng phương án, loại phương án thiếu người hoặc thừa người.

Ví dụ áp dụng

Xem lời giải

Chủ thể	Hành vi	Đánh giá
Chị T	Đục tường, chậm trả tiền thuê	Vượt quá quyền sử dụng của người thuê và vi phạm nghĩa vụ trả tiền → vi phạm dân sự: trả đủ tiền, khôi phục hiện trạng hoặc bồi thường
Anh U	Tự ý khóa ki-ốt, giữ hàng của chị T	Anh U không phải chủ sở hữu số hàng; tự ý chiếm giữ hàng hóa để đòi nợ là xâm phạm quyền sở hữu của chị T → phải trả lại hàng, bồi thường thiệt hại; tùy tính chất, mức độ có thể bị xử lí nặng hơn
Ông S	Không có hành vi trái luật	Không vi phạm
Bà V	Khuyên giải quyết đúng pháp luật	Không vi phạm

Kết luận: chị T và anh U vi phạm. Bẫy của câu là cho rằng anh U "đòi quyền lợi cho bố" nên được giữ hàng; động cơ không làm thay đổi tính trái pháp luật của hành vi.

Câu đúng/sai mẫu

Xem lời giải

• a) Đúng. Cửa hàng cố định, có thuê lao động phải đăng kí kinh doanh trước khi hoạt động.
• b) Đúng. Tiêu thụ tài sản biết rõ do người khác phạm tội mà có là vi phạm nghĩa vụ tôn trọng tài sản người khác, có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.
• c) Sai. Giảm thuế chỉ được hưởng khi đủ điều kiện luật định và được cơ quan thuế chấp thuận. Khai sai doanh thu là vi phạm nghĩa vụ khai thuế trung thực.
• d) Sai. Nghĩa vụ tôn trọng tài sản người khác áp dụng với mọi công dân; P đã làm đúng nghĩa vụ này.

Ví dụ giải mẫu theo ba mức độ

Ba câu nhiều lựa chọn từ nhận biết đến vận dụng và một câu bẫy về tài sản nhặt được. Số điều dẫn theo Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Bộ luật Dân sự năm 2015.

Nhận biết: phạm vi của quyền tự do kinh doanh

Xem lời giải

Điều 33 Hiến pháp: "Mọi người có quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm" → D.

Tự do kinh doanh không có nghĩa là "muốn gì làm nấy": với ngành nghề kinh doanh có điều kiện, người kinh doanh còn phải đáp ứng đủ điều kiện theo luật. A, B, C đặt ra những giới hạn mà pháp luật không quy định.

Thông hiểu: người mượn được làm gì với tài sản

Xem lời giải

Người mượn chỉ được chiếm hữu, sử dụng tài sản trong phạm vi thỏa thuận. Điều 496 Bộ luật Dân sự quy định bên mượn phải giữ gìn tài sản, không được cho người khác mượn lại nếu không có sự đồng ý của bên cho mượn, trả lại đúng hạn. Cho thuê lại để lấy tiền là tự ý đưa tài sản cho người khác và hưởng lợi ngoài thỏa thuận, xâm phạm quyền sở hữu của chị T → C.

A đúng mục đích mượn; B, D là thực hiện nghĩa vụ giữ gìn và trả lại tài sản.

Vận dụng: ai vi phạm nghĩa vụ tôn trọng tài sản

Xem lời giải

Chủ thể	Hành vi	Đánh giá
Anh Z	Lén lấy ti vi của cửa hàng	Vi phạm: trộm cắp tài sản, xâm phạm quyền sở hữu của bà Y; có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự
Chị Q	Biết rõ là đồ trộm vẫn mua	Vi phạm nghĩa vụ tôn trọng tài sản của người khác; tiêu thụ tài sản biết rõ do người khác phạm tội mà có cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự
Chị H	Báo tin cho chủ cửa hàng	Không vi phạm
Bà Y	Trình báo công an	Không vi phạm; chủ sở hữu bảo vệ tài sản bằng con đường pháp luật
Cán bộ V	Hướng dẫn kê khai thuế	Không vi phạm; người nộp thuế có quyền được hướng dẫn

Đáp án A. Bẫy là phương án C: bỏ sót người "biết rõ mà vẫn mua". Chi tiết "biết rõ" là dấu hiệu lỗi cố ý.

Bẫy thường gặp: "nhặt được, chờ lâu không ai tìm là của mình"

Xem lời giải

Khoản 1 Điều 230 Bộ luật Dân sự: người phát hiện tài sản do người khác đánh rơi, bỏ quên mà không biết địa chỉ của người đó thì phải thông báo hoặc giao nộp cho Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc công an cấp xã nơi gần nhất để thông báo công khai cho chủ sở hữu → B.

Bẫy nằm ở ý "chờ lâu là của mình". Theo khoản 2 Điều 230, chỉ khi tài sản đã được thông báo công khai và sau 01 năm vẫn không xác định được chủ sở hữu (hoặc chủ không đến nhận) thì quyền sở hữu mới được xác định theo luật (người nhặt có thể được hưởng toàn bộ hoặc một phần tùy giá trị). Anh D tự giữ rồi tự bán là xâm phạm quyền sở hữu của chủ máy. D sai: tài sản đánh rơi vẫn có chủ sở hữu.

Lỗi thường gặp

• Cho rằng người thuê, người mượn có quyền định đoạt tài sản đang giữ.
• Nghĩ rằng kinh doanh "nhỏ" thì được bán bất cứ mặt hàng nào; ngành nghề có điều kiện vẫn cần giấy phép dù quy mô nhỏ.
• Nhầm quyền được miễn, giảm thuế (theo luật, phải làm thủ tục) với việc tự ý khai giảm doanh thu.
• Đánh giá hành vi theo động cơ (đòi nợ, giúp người nhà) thay vì theo quy định pháp luật.
• Bỏ sót người "biết mà vẫn nhận" như người nhận cầm cố, người mua tài sản do phạm tội mà có.
• Gán trách nhiệm hình sự cho mọi hành vi vi phạm; nhiều trường hợp chỉ là dân sự hoặc hành chính.

Mẹo làm bài

• Câu "những ai vi phạm": ghi chữ V (vi phạm) hoặc Đ (đúng luật) ngay cạnh tên từng nhân vật khi đọc lần đầu, rồi mới xem phương án.
• Chi tiết "biết rõ", "cố tình", "tự ý", "không hỏi ý kiến" là tín hiệu có lỗi; chi tiết "khuyên", "đề nghị báo chính quyền" thường là hành vi đúng.
• Người chưa thành niên vẫn có nghĩa vụ tôn trọng tài sản; tuổi chỉ ảnh hưởng mức trách nhiệm pháp lí.

Tự kiểm tra nhanh

1. Ba quyền hợp thành quyền sở hữu tài sản là gì?

Xem đáp án

Quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt.

2. Bà K thuê máy cày của ông L trong mùa vụ, dùng để cày ruộng nhà mình và cày thuê cho hàng xóm khi hợp đồng không cho phép. Bà K có vi phạm không?

Xem đáp án

Có. Bà K được sử dụng máy trong phạm vi thỏa thuận; dùng để kiếm lợi ngoài hợp đồng là vượt quá quyền sử dụng, xâm phạm quyền của ông L (vi phạm dân sự).

3. Kể ba nghĩa vụ của người nộp thuế.

Xem đáp án

Đăng kí thuế; khai thuế chính xác, trung thực, đầy đủ, đúng hạn; nộp thuế đủ, đúng hạn, đúng địa điểm; chấp hành chế độ hóa đơn, kế toán và quyết định kiểm tra của cơ quan thuế.

4. Chị N có cửa hàng tạp hóa đã đăng kí, nhập thêm thuốc lá điếu không có tem nhập khẩu về bán. Chị N vi phạm nghĩa vụ gì?

Xem đáp án

Vi phạm nghĩa vụ không kinh doanh hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc. Việc đã đăng kí kinh doanh không làm cho hành vi này trở thành hợp pháp.

5. Nhận định "Công dân được tự do kinh doanh mọi ngành nghề" đúng hay sai?

Xem đáp án

Sai. Chỉ được kinh doanh những ngành nghề luật không cấm; ngành nghề có điều kiện phải đáp ứng đủ điều kiện.