Mục lục (6 phần)
Phần pháp luật lớp 11 gồm ba nhóm: quyền bình đẳng, quyền dân chủ và các quyền tự do cơ bản. Đề thi thường có 3–4 câu, chủ yếu là tình huống nhiều nhân vật: tự ý giữ người, vào nhà người khác, đọc tin nhắn riêng, khiếu nại hay tố cáo, bầu cử. Mấu chốt là nhận ra quyền nào bị xâm phạm và ai có thẩm quyền làm việc đó theo đúng thủ tục.
Kiến thức trọng tâm
Quyền bình đẳng
- Bình đẳng trước pháp luật: công dân bình đẳng về quyền và nghĩa vụ, không bị phân biệt bởi dân tộc, giới tính, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội; bình đẳng về trách nhiệm pháp lí: ai vi phạm cũng bị xử lí theo quy định, kể cả người giữ chức vụ cao.
- Bình đẳng giới: nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau, được tạo điều kiện và cơ hội như nhau trong chính trị, kinh tế, lao động, giáo dục, gia đình. Chính sách ưu tiên hợp lí cho nữ (thai sản, nuôi con nhỏ) không bị coi là phân biệt đối xử.
- Bình đẳng giữa các dân tộc, tôn giáo: các dân tộc bình đẳng về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục; các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật; công dân có quyền theo hoặc không theo tôn giáo; không ai được lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật.
Quyền dân chủ
| Quyền | Nội dung cần nhớ |
|---|---|
| Tham gia quản lí nhà nước và xã hội | Thảo luận, góp ý dự thảo luật, chính sách; kiến nghị với cơ quan nhà nước; biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ý dân; giám sát hoạt động của chính quyền cơ sở |
| Bầu cử, ứng cử | Công dân đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử, đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân; nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín |
| Khiếu nại, tố cáo | Xem bảng phân biệt bên dưới |
| Bảo vệ Tổ quốc | Thực hiện nghĩa vụ quân sự (công dân nam từ đủ 18 đến hết 25 tuổi; đến hết 27 tuổi nếu được tạm hoãn để học cao đẳng, đại học); tham gia dân quân tự vệ, bảo vệ an ninh trật tự |
Trong bầu cử: cử tri phải tự mình bỏ phiếu; không tự viết được phiếu thì nhờ người khác viết hộ (người viết hộ phải giữ bí mật); cử tri ốm đau, già yếu, khuyết tật không đến được phòng bỏ phiếu thì Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến nơi ở. Người đang chấp hành hình phạt tù (không được hưởng án treo) hoặc bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự không được ghi tên vào danh sách cử tri.
| Tiêu chí | Khiếu nại | Tố cáo |
|---|---|---|
| Người thực hiện | Công dân, cơ quan, tổ chức | Cá nhân |
| Đối tượng | Quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định kỉ luật cán bộ, công chức | Hành vi vi phạm pháp luật của bất kì cơ quan, tổ chức, cá nhân nào |
| Điều kiện | Quyền, lợi ích hợp pháp của chính mình bị xâm phạm | Không cần bản thân bị thiệt hại |
| Mục đích | Khôi phục quyền, lợi ích của người khiếu nại | Phát hiện, ngăn chặn, xử lí vi phạm, bảo vệ lợi ích chung |
Các quyền tự do cơ bản
| Quyền | Nội dung | Hành vi xâm phạm thường gặp |
|---|---|---|
| Bất khả xâm phạm về thân thể | Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang | Tự ý giữ, nhốt người nghi trộm cắp; tự ý khám người |
| Được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm | Không ai được xâm phạm tính mạng, sức khỏe, bịa đặt, xúc phạm người khác | Đánh người; đăng ảnh kèm lời lẽ xúc phạm; tung tin bịa đặt |
| Bất khả xâm phạm về chỗ ở | Không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác khi chưa được đồng ý; khám xét chỉ khi có lệnh của người có thẩm quyền, đúng thủ tục | Tự ý vào nhà, lục soát phòng người khác |
| Bí mật thư tín, điện thoại, điện tín | Không ai được bóc mở, kiểm soát, thu giữ trái luật thư tín, tin nhắn, cuộc gọi, thư điện tử của người khác | Đọc trộm tin nhắn, đăng nhập tài khoản mạng xã hội của người khác |
| Tự do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin | Phát biểu ý kiến, góp ý, viết bài; không lợi dụng để xúc phạm, đưa tin sai sự thật | Đăng tin giả, bôi nhọ người khác |
Phương pháp làm câu tình huống
- Liệt kê chủ thể và vai trò: người dân, cán bộ có thẩm quyền, người bị nghi ngờ, người bị hại.
- Gạch chân hành vi của từng người; chú ý từ "tự ý", "nghi ngờ", "lén", "không có lệnh".
- Gọi tên quyền bị xâm phạm của người bị hại theo bảng trên; một hành vi có thể xâm phạm hai quyền (vừa khám người vừa đăng ảnh xúc phạm).
- Kiểm tra thẩm quyền và thủ tục: cơ quan có thẩm quyền làm đúng thủ tục thì không vi phạm; người dân tự làm thay thì vi phạm.
- Xác định trách nhiệm: thường là xử phạt hành chính và bồi thường, xin lỗi (dân sự); hành vi nghiêm trọng như giữ người trái pháp luật, làm nhục, vu khống có thể bị truy cứu hình sự.
Ví dụ: xác định người vi phạm
Xem lời giải
| Chủ thể | Hành vi | Quyền bị xâm phạm |
|---|---|---|
| Bà Đ, anh Y | Giữ, khám người anh X khi chỉ nghi ngờ; đăng ảnh kèm lời buộc tội | Quyền bất khả xâm phạm về thân thể; quyền được bảo hộ về danh dự, nhân phẩm của anh X |
| Anh W | Lén đọc tin nhắn của bà Đ | Quyền được bảo đảm an toàn, bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của bà Đ |
| Chị Z | Báo tin cho công an | Không vi phạm; chị thực hiện đúng quyền, nghĩa vụ công dân |
| Công an phường | Triệu tập đúng thủ tục | Không vi phạm |
Kết luận: bà Đ, anh Y, anh W vi phạm. Động cơ "minh oan cho bạn" của anh W không làm hành vi đọc trộm tin nhắn trở thành hợp pháp. Bà Đ, anh Y phải gỡ bài, xin lỗi, bồi thường và có thể bị xử phạt; mức độ nghiêm trọng có thể bị truy cứu hình sự.
Câu đúng/sai mẫu
Xem lời giải
- a) Đúng. Chị đề nghị người có thẩm quyền xem xét lại quyết định kỉ luật xâm phạm quyền lợi của chính mình.
- b) Đúng. Tố cáo nhằm phát hiện vi phạm pháp luật của bất kì ai, không đòi hỏi người tố cáo bị thiệt hại.
- c) Sai. Quyết định kỉ luật cán bộ, công chức chính là một đối tượng của khiếu nại.
- d) Sai. Cử tri phải tự mình bỏ phiếu; Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến nơi ở của ông L (khoản 2, khoản 4 Điều 69 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân).
Ví dụ giải mẫu theo ba mức độ
Ba câu nhiều lựa chọn từ nhận biết đến vận dụng và một câu bẫy về "bắt người quả tang". Số điều dẫn theo Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025; các điều về quyền con người, quyền công dân không thuộc phần được sửa), Bộ luật Dân sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Nhận biết: nội dung của quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở
Xem lời giải
Khoản 2 Điều 22 Hiến pháp: mọi người có quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở; không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác nếu không được người đó đồng ý → A. Khoản 3 của điều này quy định việc khám xét chỗ ở do luật định.
- B là quyền tự do đi lại, cư trú (Điều 23).
- C là quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín (khoản 2 Điều 21).
- D là quyền bất khả xâm phạm về thân thể (khoản 2 Điều 20).
Thông hiểu: thế nào là phân biệt đối xử về giới
Xem lời giải
Khoản 4 Điều 6 Luật Bình đẳng giới năm 2006: chính sách bảo vệ và hỗ trợ người mẹ không bị coi là phân biệt đối xử về giới. Điểm a khoản 1 Điều 137 Bộ luật Lao động năm 2019: người sử dụng lao động không được sử dụng lao động nữ mang thai từ tháng thứ 7 (từ tháng thứ 6 nếu làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo) làm việc ban đêm, làm thêm giờ, đi công tác xa. Công ty Y làm đúng pháp luật → C.
- A sai: bình đẳng giới là nam, nữ có vị trí, vai trò ngang nhau, được tạo cơ hội như nhau; Hiến pháp nghiêm cấm phân biệt đối xử về giới (Điều 26), nhưng bảo vệ chức năng mang thai, sinh con của lao động nữ không phải là phân biệt đối xử.
- B sai: sự bảo vệ này áp dụng cả khi lao động nữ mang thai vẫn đang đi làm, không chỉ trong thời gian nghỉ thai sản.
- D sai ở lí do: việc bố trí công việc cho lao động nữ mang thai do pháp luật lao động điều chỉnh, công ty không được tùy ý.
Vận dụng: quyền riêng tư trong môi trường số
Xem lời giải
| Chủ thể | Hành vi | Đánh giá |
|---|---|---|
| M | Đăng tin nhắn riêng của N kèm lời chế giễu | Vi phạm: công khai thông tin đời tư của người khác phải được người đó đồng ý (khoản 2 Điều 38 Bộ luật Dân sự); lời chế giễu xúc phạm danh dự, nhân phẩm của N |
| K | Tự ý đọc tin nhắn riêng của L | Vi phạm quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín (khoản 2 Điều 21 Hiến pháp); được mượn máy để gọi không có nghĩa là được đọc tin nhắn |
| Cô giáo | Yêu cầu gỡ bài, xin lỗi | Không vi phạm; giúp khắc phục hậu quả |
| P | Đuổi bắt người vừa giật điện thoại, đưa ngay đến công an | Không vi phạm: đây là người phạm tội quả tang, ai cũng có quyền bắt và giải ngay đến cơ quan công an (khoản 1 Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự) |
Đáp án B. Bẫy: nghĩ tin nhắn đã gửi cho M thì M "có quyền" đăng lên; nghĩ người dân bắt người là luôn vi phạm.
Bẫy thường gặp: nhầm "nghi ngờ" với "phạm tội quả tang"
Xem lời giải
Bẫy là hiểu sai chữ "quả tang". Theo khoản 1 Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự, người phạm tội quả tang là người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện thì bị phát hiện, bị đuổi bắt; ngay cả khi đó, người bắt cũng phải giải ngay đến cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dân nơi gần nhất.
Xe mất từ tuần trước, anh B chỉ nghi ngờ → không phải quả tang; giữ anh C đến trưa là bắt, giữ người trái pháp luật (khoản 2 Điều 20 Hiến pháp) → D.
- B sai: kết quả xác minh sau này không làm việc tự ý giữ người trở thành hợp pháp.
- C sai: em trai cùng thực hiện việc giữ người nên cũng vi phạm.
- Cách làm đúng: báo ngay cho công an để cơ quan có thẩm quyền xác minh.
Lỗi thường gặp
- Cho rằng "nghi ngờ có căn cứ" thì người dân được giữ, khám người; chỉ người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã mới được bắt và phải giải ngay đến cơ quan chức năng.
- Nhầm khiếu nại với tố cáo khi người làm đơn là công chức.
- Coi việc ưu tiên lao động nữ mang thai là vi phạm bình đẳng giới.
- Nghĩ vợ chồng, anh chị em trong nhà được tự ý đọc tin nhắn, mở thư của nhau.
- Nhầm tuổi: 18 tuổi bầu cử, 21 tuổi ứng cử; 18 tuổi gọi nhập ngũ.
- Cho rằng người có chức vụ được giảm trách nhiệm khi vi phạm; điều này trái nguyên tắc bình đẳng về trách nhiệm pháp lí.
Mẹo làm bài
- Hỏi ngay: "Người làm việc này có thẩm quyền không, có đúng thủ tục không?". Không có thẩm quyền → vi phạm.
- Khiếu nại nhìn vào quyết định, hành vi hành chính tác động đến chính mình; tố cáo nhìn vào hành vi vi phạm pháp luật của bất kì ai.
- Câu bầu cử: nhớ bốn nguyên tắc; phát hiện chi tiết "bỏ phiếu thay", "xem phiếu của người khác", "gạch phiếu theo ý người khác".
Tự kiểm tra nhanh
- Công ty X chỉ tuyển nam cho vị trí kế toán dù công việc không có yêu cầu đặc thù về giới. Công ty X vi phạm quyền gì?
Xem đáp án
Quyền bình đẳng giới trong lĩnh vực lao động (bình đẳng về cơ hội việc làm).
- Em H (17 tuổi 10 tháng) có được bầu cử đại biểu Quốc hội không?
Xem đáp án
Không. Phải đủ 18 tuổi trở lên mới có quyền bầu cử.
- Anh T thấy một người đang giật túi xách của người đi đường, liền cùng mọi người giữ lại rồi đưa ngay đến công an phường. Anh T có vi phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thể không?
Xem đáp án
Không. Đây là trường hợp phạm tội quả tang; mọi người có quyền bắt và giải ngay đến cơ quan có thẩm quyền.
- Phân biệt mục đích của khiếu nại và tố cáo trong một câu.
Xem đáp án
Khiếu nại nhằm khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của chính người khiếu nại; tố cáo nhằm phát hiện, ngăn chặn, xử lí hành vi vi phạm pháp luật, bảo vệ lợi ích chung và của người khác.
- Nhận định "Cha mẹ được tự ý đọc tin nhắn của con đã thành niên để quản lí con" đúng hay sai?
Xem đáp án
Sai. Con đã thành niên có quyền được bảo đảm an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín; cha mẹ tự ý đọc là xâm phạm quyền này.
Làm 10 câu luyện tập về quyền bình đẳng, quyền dân chủ và tự do cơ bản và xem lời giải ngay sau mỗi câu.