Mục lục (6 phần)
Hôn nhân và gia đình là chủ đề pháp luật lớp 12 gần với đời sống nhất nên đề thi rất hay khai thác, thường 1–2 câu nhiều lựa chọn và có thể một câu đúng/sai với tình huống gia đình nhiều thế hệ. Phần khó nhất là tài sản chung – tài sản riêng và việc xác định ai xâm phạm quyền của ai khi nhiều thành viên cùng có hành vi sai.
Kiến thức trọng tâm
Kết hôn
Điều kiện kết hôn (đủ cả bốn):
- Nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên.
- Do nam và nữ tự nguyện quyết định.
- Không bị mất năng lực hành vi dân sự.
- Không thuộc các trường hợp cấm kết hôn.
Các trường hợp cấm: kết hôn giả tạo; tảo hôn; cưỡng ép, lừa dối, cản trở kết hôn; người đang có vợ hoặc chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; kết hôn giữa những người cùng dòng máu về trực hệ, giữa những người có họ trong phạm vi ba đời; giữa cha mẹ nuôi với con nuôi.
Kết hôn phải đăng kí tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền; tổ chức đám cưới mà không đăng kí thì pháp luật không công nhận là vợ chồng. Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính.
Bình đẳng giữa vợ và chồng
Về nhân thân: vợ chồng ngang nhau về mọi mặt trong gia đình; cùng bàn bạc lựa chọn nơi cư trú; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của nhau; tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; tạo điều kiện cho nhau học tập, làm việc, lựa chọn nghề nghiệp, tham gia hoạt động xã hội; cùng chăm sóc, giáo dục con.
Về tài sản:
| Tài sản chung | Tài sản riêng |
|---|---|
| Tài sản do vợ, chồng tạo ra trong thời kì hôn nhân: tiền lương, thu nhập từ lao động, sản xuất, kinh doanh | Tài sản mỗi người có trước khi kết hôn |
| Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kì hôn nhân (trừ khi có thỏa thuận khác) | Tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng trong thời kì hôn nhân |
| Tài sản được thừa kế chung, tặng cho chung | Đồ dùng, tư trang cá nhân; tài sản được chia riêng theo thỏa thuận hoặc bản án |
- Tài sản chung thuộc sở hữu chung hợp nhất; vợ chồng bình đẳng trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt.
- Định đoạt tài sản chung là bất động sản, động sản phải đăng kí quyền sở hữu, hoặc tài sản đang là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình phải có thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng.
- Giấy tờ chỉ đứng tên một người không làm mất tính chất tài sản chung nếu tài sản hình thành trong thời kì hôn nhân bằng tài sản chung.
- Mỗi người có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản riêng của mình.
Quan hệ giữa các thành viên khác trong gia đình
| Quan hệ | Quyền và nghĩa vụ chính |
|---|---|
| Cha mẹ đối với con | Thương yêu, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục; tôn trọng ý kiến của con; không phân biệt đối xử giữa các con (trai, gái, con đẻ, con nuôi, trong hay ngoài giá thú); không ngược đãi, hành hạ, xúc phạm; không ép con làm việc trái pháp luật, trái đạo đức |
| Con đối với cha mẹ | Yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo; chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ; nghiêm cấm ngược đãi, hành hạ, xúc phạm cha mẹ |
| Ông bà và cháu | Ông bà chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực; cháu kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡng ông bà |
| Anh chị em | Thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ nhau; đùm bọc, nuôi dưỡng nhau khi không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không có điều kiện |
Li hôn và một số quy định cần nhớ
- Vợ, chồng hoặc cả hai có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết li hôn. Chồng không có quyền yêu cầu li hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi.
- Con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp lợi ích của con. Con từ đủ 7 tuổi trở lên được xem xét nguyện vọng.
- Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng và có quyền thăm nom con.
Hành vi vi phạm thường gặp: tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, ngăn cản hôn nhân tự nguyện; bạo lực gia đình (đánh đập, chửi mắng, xúc phạm; kiểm soát thu nhập nhằm tạo sự lệ thuộc tài chính; cô lập, ép lao động quá sức); tự ý định đoạt tài sản chung; không cấp dưỡng sau li hôn; bỏ mặc cha mẹ già yếu.
Phương pháp làm câu tình huống
- Vẽ nhanh sơ đồ gia đình: ai là vợ chồng, cha mẹ – con, ông bà – cháu, anh chị em; ghi tuổi.
- Với chi tiết tài sản: hỏi có từ khi nào (trước hay trong hôn nhân) và nguồn gốc (lương, thừa kế riêng, tặng cho chung).
- Với mỗi hành vi: xác định quyền của ai bị xâm phạm (bình đẳng vợ chồng, quyền của con, quyền tự do kết hôn...).
- Xếp loại vi phạm: tranh chấp tài sản, cấp dưỡng thường là dân sự; tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, bạo lực gia đình bị xử phạt hành chính, nghiêm trọng có thể truy cứu hình sự.
Ví dụ: tài sản và bình đẳng vợ chồng
Xem lời giải
- Chị X không vi phạm: mảnh đất thừa kế riêng là tài sản riêng, chị có quyền cho thuê. Lưu ý: tiền thuê đất phát sinh trong thời kì hôn nhân là hoa lợi, lợi tức nên là tài sản chung, trừ khi vợ chồng có thỏa thuận khác.
- Anh V vi phạm: xe tải mua bằng tiền lương chung trong thời kì hôn nhân là tài sản chung dù chỉ đứng tên anh; đây lại là nguồn thu nhập chính, nên bán xe phải có thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng. Anh V xâm phạm quyền bình đẳng về tài sản của chị X.
- Bà Y vi phạm: ép con dâu nghỉ việc và kiểm soát toàn bộ thu nhập là xâm phạm quyền lựa chọn nghề nghiệp, quyền tài sản của chị X; kiểm soát thu nhập nhằm tạo sự lệ thuộc tài chính là một hành vi bạo lực gia đình.
Câu đúng/sai mẫu
Xem lời giải
- a) Đúng. Cha mẹ không được ngược đãi, hành hạ con; đánh con là bạo lực gia đình dù với lí do "dạy dỗ".
- b) Đúng. Anh chị em có nghĩa vụ thương yêu, chăm sóc, giúp đỡ nhau.
- c) Sai. Kết hôn do nam nữ tự nguyện quyết định; việc sống chung với cha mẹ không làm thay đổi quyền này. Bà L có hành vi cản trở kết hôn.
- d) Sai. A (25 tuổi) và C (26 tuổi) đủ tuổi, tự nguyện, đã đăng kí; sự đồng ý của cha mẹ không phải điều kiện kết hôn.
Ví dụ giải mẫu theo ba mức độ
Ba câu nhiều lựa chọn đi từ nhớ quy định (nhận biết), phân loại tài sản (thông hiểu) đến xử lí tình huống nhiều nhân vật (vận dụng); cuối cùng là một câu bẫy hay gặp. Số điều dẫn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 (văn bản hợp nhất năm 2025).
Nhận biết: giao dịch nào cần văn bản của cả hai vợ chồng
Xem lời giải
Khoản 2 Điều 35 nêu ba loại tài sản chung mà việc định đoạt phải có thỏa thuận bằng văn bản của vợ chồng: bất động sản; động sản mà pháp luật yêu cầu đăng kí quyền sở hữu; tài sản đang là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình. Căn nhà là bất động sản, mua bằng tiền lương chung trong thời kì hôn nhân → B.
A, C, D là chi tiêu thông thường cho nhu cầu của gia đình, không thuộc ba trường hợp trên.
Thông hiểu: phân biệt tài sản chung và tài sản riêng
Xem lời giải
Phân loại theo hai câu hỏi: tài sản có từ khi nào và hình thành từ nguồn nào.
- D đúng. Chiếc nhẫn có trước khi kết hôn là tài sản riêng; theo khoản 2 Điều 43, tài sản được hình thành từ tài sản riêng cũng là tài sản riêng.
- A sai: tiền thưởng là thu nhập do lao động trong thời kì hôn nhân → tài sản chung (khoản 1 Điều 33).
- B sai: khoản tiền gốc là tài sản riêng, nhưng tiền lãi phát sinh trong thời kì hôn nhân là lợi tức → tài sản chung, vì vợ chồng không có thỏa thuận khác và chưa chia tài sản chung.
- C sai: căn hộ mua bằng tiền lương chung là tài sản chung; giấy tờ chỉ ghi tên một người không làm thay đổi điều đó.
Vận dụng: quyền và nghĩa vụ sau khi li hôn
Xem lời giải
| Chủ thể | Hành vi | Đánh giá |
|---|---|---|
| Anh Đ | Ngừng cấp dưỡng dù vẫn có thu nhập | Vi phạm nghĩa vụ cấp dưỡng của người không trực tiếp nuôi con (khoản 2 Điều 82); chuyển công tác không làm mất nghĩa vụ này |
| Bà S | Không cho anh Đ gặp con | Vi phạm: người không trực tiếp nuôi con có quyền thăm nom con mà không ai được cản trở (khoản 3 Điều 82) |
| Ông R | Đón cháu, mua sách vở | Không vi phạm; ông bà có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc cháu (khoản 1 Điều 104) |
| Chị P | Cho con học vẽ theo nguyện vọng | Không vi phạm; cha mẹ tôn trọng ý kiến của con, chăm lo việc học của con (Điều 69) |
Đáp án A. Bẫy: chọn B vì nghĩ chị P "không cho bố gặp con" — người cản trở là bà S; chọn D vì coi việc ông nội đón cháu là "can thiệp" vào quyền nuôi con.
Bẫy thường gặp: "đã làm đám cưới là thành vợ chồng"
Xem lời giải
Bẫy nằm ở chỗ đồng nhất "đám cưới" với "kết hôn".
- Khoản 1 Điều 9: việc kết hôn phải được đăng kí; không đăng kí thì không có giá trị pháp lí. Khoản 1 Điều 14: nam, nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng kí kết hôn thì không phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng → A, B sai.
- Khoản 1 Điều 16: quan hệ tài sản của hai người giải quyết theo thỏa thuận; không thỏa thuận được thì theo Bộ luật Dân sự → C đúng.
- D sai: tảo hôn là lấy vợ, lấy chồng khi chưa đủ tuổi kết hôn (khoản 8 Điều 3); anh X 24 tuổi, chị Y 21 tuổi đều đủ tuổi.
Nếu hai người có con chung, quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con vẫn được bảo đảm như mọi trường hợp khác (Điều 15).
Lỗi thường gặp
- Coi tài sản đứng tên một người là tài sản riêng của người đó.
- Coi mọi khoản thu từ tài sản riêng (tiền thuê, tiền lãi) cũng là tài sản riêng.
- Nghĩ rằng cha mẹ được quyết định việc kết hôn của con, hoặc "dạy con bằng roi vọt" là quyền của cha mẹ.
- Quên rằng chồng bị hạn chế quyền yêu cầu li hôn khi vợ có thai, sinh con, nuôi con dưới 12 tháng tuổi; quy định này không áp dụng chiều ngược lại với người vợ.
- Nhầm "tổ chức đám cưới" với "đăng kí kết hôn".
Mẹo làm bài
- Gặp tài sản: gạch chân mốc thời gian và nguồn tiền; hai chi tiết này quyết định chung hay riêng.
- Gặp câu "ai vi phạm" trong gia đình nhiều thế hệ: xét cả ông bà, cha mẹ chồng; họ cũng có thể xâm phạm quyền của con dâu, con rể, cháu.
- Lí do "vì thương", "vì muốn tốt cho con" không làm hành vi cưỡng ép, đánh đập trở thành hợp pháp.
Tự kiểm tra nhanh
- Anh G sinh ngày 15/3/2007. Đến ngày 01/3/2027, anh G đã đủ tuổi kết hôn chưa?
Xem đáp án
Chưa. Ngày 01/3/2027 anh G mới 19 tuổi; phải từ ngày 15/3/2027 anh mới đủ 20 tuổi.
- Chị H được bố mẹ đẻ tặng riêng một sợi dây chuyền vàng sau khi kết hôn. Đây là tài sản chung hay riêng?
Xem đáp án
Tài sản riêng của chị H, vì được tặng cho riêng trong thời kì hôn nhân.
- Nêu hai nghĩa vụ của con đối với cha mẹ.
Xem đáp án
Yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo; chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ, nhất là khi cha mẹ ốm đau, già yếu; không ngược đãi, xúc phạm cha mẹ.
- Ông P ép cháu gái 16 tuổi lấy chồng để nhận tiền thách cưới. Ông P vi phạm những gì?
Xem đáp án
Ông P có hành vi cưỡng ép kết hôn, đồng thời tổ chức tảo hôn (nữ chưa đủ 18 tuổi). Ông có thể bị xử phạt hành chính, trường hợp nghiêm trọng bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
- Nhận định "Cha mẹ có quyền ưu tiên chăm lo cho con trai hơn con gái để nối dõi" đúng hay sai?
Xem đáp án
Sai. Cha mẹ không được phân biệt đối xử giữa các con, kể cả con trai và con gái.
Làm 10 câu luyện tập về quyền và nghĩa vụ trong hôn nhân và gia đình và xem lời giải ngay sau mỗi câu.